Artid Duni MD, PhD.

Orthopaedic Surgeon

Informacion

Informacion (11)

Informacion

 

ARTID  DUNI

Mosha

43 vjeç

Profesioni

Kirurg Ortoped-Traumatolog

Adresa 

               Qendra Kombëtare e Traumës,

Spitali Universitar Qendror i Ushtrisë,

                                          Rr. Lord Bayron, Laprakë, Tiranë.                                                                                             E-mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Tel   +355682000259

 

 

 

Edukimi

1982-1986   Shkolla e Mesme e Përgjithshme

1986-1991   Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës

1993-1997   Departamenti i Kirurgjisë, Shërbimi Universitar Ortopedi –Traumatologji.                  

                    Specializim në  Ortopedi –Traumatologji

2003-2004   Departamenti i Kirurgjisë, Fakulteti i Mjekësisë

                    Master në Ortopedi-Traumatologji

2006-2010   Doktor i Shkencave Mjekësore

 

Trainime

1997           Buterworth Hospital, Michigan, USA

                   Trainim në Ortopedi-Traumatologji, EMS, Urgjenca e Politraumës

1998           Spitali Nr.401 Athinë Greqi

                   Trainim në Kirurgjinë e Traumës

2003           Spectrum Health Hospital, Michigan, USA

                   Trainim i Avancuar në Traumat e Bacinit, Kolonës, Ekstremiteteve

 

Eksperienca profesionale

1991-1992   Drejtoria e Shëndetit Publik Fier

                     Mjek i Përgjithshëm

1992-1993   Drejtoria e Shëndetit Publik Kavajë

                     Mjek i Përgjithshëm

1998             Shërbimi Universitar Ortopedi Traumatologji, Qendra Kombëtare e Traumës

                     Kirurg Ortoped-Traumatolog

2004             Mjek egzaminues i Misionit të Kombeve të Bashkuara në Shqipëri (UNEP)

2005- 2006   Qendra Kombëtare e Traumës, S.U.Q.U.

                     Drejtor i Departamentit Urgjencë-Kirurgji-Reanimacion

2008             Fakulteti i Mjekësisë

                     Pedagog në Departamentin e Kirurgjisë, Shërbimi Ortopedi-Traumatologji

 

 

Eksperienca në mësimdhënie

1999            Qendra Kombëtare e Trainimit për Urgjencat Mjekësore, QSUT “Nënë Tereza”

                     Instruktor i Traumës

2006            Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti  Tiranë

                     Pedagog i jashtëm në katedrën Ortopedi-Traumatologji

2007            Institucioni Prauniversitar “Medicom”

                     Hartues i tekstit dhe Pedagog i lëndës Ortopedi-Traumatologji

2008            Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës

                     Pedagog në Katedrën Ortopedi-Traumatologji

 

 

 

Gjuhë të huaja     Anglisht, Frëngjisht, Italisht, Greqisht

                  .

Njohuri Kompiuteri    Ms word, Ms Excel, PowerPoint, Photoshop.

                                 

Botime-Publikime

            Tekste: Ortopedia dhe Traumatologjia Lokomotore.

                               Tekst për studentët e  infermierisë  Medicom APTC 2007

 

Publikime jashtë vëndit:

§  Chiari osteotomy for acetabular dysplasia in adults. Acta Orthopaedica et Traumatologica Hellnica, Athens 2001

§  Prophylactic use of antibiotics in orthopedic surgery 3rd Balcan Congress of Orthpaedics and Traumatology, Biennial, Antalya Turkey 2004

§  Osteopoikilosis,3rd Balcan Congress of Orthpaedics and Traumatology, Biennial, Antalya Turkey 2004

§  Posterior traumatic shoulder dislocation,3rd Balcan Congress of Orthpaedics and Traumatology, Orthopaedics & Traumatology Biennial, Antalya Turkey 2004

§  Iselin disease,a report of two cases. P203, 8th EFFORT Congress Lisbon 2007.

§  DDH in a developing country. Rebuilding the strategies for early diagnosis and management. Bulletin of the International Scientific Surgical Association. Vol.4, N.1 Saint Petersburg 2009

§  Reliability of clinical tests in DDH.  Bulletin of the International Scientific Surgical Association. Vol.4, N.2-3 Saint Petersburg 2009

§  Fragility fractures and their treatment. A retrospective review. P289, 10th EFFORT Congress, Madrid 2010.

§  Reduction of late presenting cases and operability for DDH in a developing country. P1466, 10th EFFORT Congress, Madrid 2010.

 

Publikime brenda vëndit:

§  Trajtimi me fiksator ekstern i frakturave plurifragmentare te kockave diafizare shkaktuar nga armët e zjarrit. Konferenca ndërkombëtare për dëmtimet nga armët e zjarrit. Tiranë 11-12 Shtator 1998

§  Luksacioni koksofemoral kongenital.Material didaktik për trainimin e mamive në rrethin e Kurbinit dhe Krujës. Shkurt 1999.

§  Rupturat e tendinit të Akilit, problematika dhe rezultatete trajtimit. Konferenca e VIII Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2000.

§  Osteotomia Chiari për displazinë acetabulare në të rriturit. Konferenca e IX Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2001.

§  Trajtimi kirurgjikal i Pes Equinovarus rezistent sipas teknikës Turco. Kongresi I i Shoqatës Shqiptare të Ortopedi-Traumatologjisë, Tiranë, Qershor 2002.

§  Dëmtimi jatrogjenik i nervit spinal aksesor. Kongresi i I i Shoqatës Shqiptare të Ortopedi-Traumatologjisë, Tiranë, Qershor 2002.

§  600 muskuj, ja çfarë na vë në lëvizje. Revista “Dhimbja” Nr.2 Tiranë Prill 2003

§  Dhimbja myofasciale e kokës dhe e qafës. Revista “Dhimbja” Nr.3, Tiranë Maj 2003

§  Fizpatologjia e infeksionit pas fiksimit intern të frakturave.Konferenca e XI Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2003

§  Talusi vertikal Kongenital.Konferenca e XI Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2003

§  Dhimbja e tipit “Fantomë”, incidenca dhe trajtimi.Konferenca e XII Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2004

§  Luksacioni posteromedial talokrural pa frakturë. Konferenca e XII Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2004

§  Trajtimi i displazisë në zhvillim të artikulacionit koksofemoral me jastëkun abduktor Becker-Mittelmeyer.Konferenca e XIII Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2005.

§  Ku jemi me depistimin dhe tratimin e hershëm të DZHK. Konferenca e XIII Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2005.

§  Ndikimi i ambientit operator ne incidencën e infeksionit kirurgjikal në Ortopedi.Konferenca e XIV Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2006.

§  Frakturat osteoporotike dhe trajtimi i tyre në SHKUOT. Konferenca e XV Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2007.

§  Fraktura e stresit e ramusit pubik inferior në fëmijët. Konferenca e XV Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2007.

§  Epidemiologjia e DZHK. Konferenca e XVI Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2008.

§  Sinostoza radioulnare proksimale bilaterale. Konferenca e XVI Mediko-Kirurgjikale. Tiranë 2008.

§  Ringritja e Strategjisë për depistimin e hershëm të DZHK.  Buletini i Shkencave Mjekësore Vol. 39, N.2 Tiranë 2008

§  Trajtimi i DZHK nën moshën një vjeç. Buletini i Shkencave Mjekësore. Vol.39 N.3 Tiranë 2008

§  DZHK në vendin tonë. Ndërtimi i një strategjie për diagnozën e hershme. Buletini i urdhërit të Mjekëve të Shqipërisë. N.1 Tiranë 2009

 

 

 

                         Tiranë   /   / 2011                                               Dr. Sc.  Artid DUNI

 

KOKSOFEMORALI (kyçi i këllkut)

Koksofemorali është një artikulacion i formuar nga koka femorale me formë të rrumbullakët, dhe nga acetabuli, komponent i baçinit që e pranon atë duke formuar një kompleks të ngjashëm me një “topth” të futur brenda një zgavre. Funksioni i tij kryesor është të mbështesë peshën e trupit si në pozicion statik (në këmbë) ashtu dhe në dinamikë (gjatë ecjes ose vrapimit). Të dyja sipërfaqet janë të veshura me një shtresë të hollë kërci hialin, e cila lejon lehtë rrëshkitjen. Në sajë të një kapsule fibroze të fuqishme dhe të bollshme, ky artikulacion është i dyti (pas supit) në amplitudën e lëvizjeve që realizon.

Koka femorale është e lidhur me diafizën femorale (pjesën e drejtë) me anë të qafës femorale, një zonë e brishtë ku shpesh ndodhin fraktura, sidomos në persona të moshuar për efektet që lidhen me osteoporozën.

 

 Zakonisht zona e rritjes së kokës femorale, mbetet e hapur deri në 13 vjeç në vajzat dhe 14 ose 15 vjeç në djemtë. Para kësaj moshe, forca të ndryshme, duke vepruar në zonën e rritjes, mund të shkaktojnë zhvendosjen e saj apo epifiziolizën. Nga ana tjetër në popullsinë e moshuar, më shpesh ndodh një humbje e hapësirës së përbashkët rreth kokës femorale, një shenjë e një procesi të lidhur me konsumin artikular. Më rrallë mund të shihen procese artritike degjenerative në mosha të reja gjë që mund t’i atribuohet keqformimeve të lindura të artikulacionit apo sëmundjeve të tilla si nekroza aseptike e kokës femorale, shpesh për shkak të përdorimit të dozave masive të kortizonit për sëmundje sistemike (sëmundje të indit lidhor, sëmundje reumatizmale etj.)

 

Frakturat

Incidenca e frakturave, është e lidhur me disa faktorë të tillë si mosha, gjinia dhe raca dhe tenton të dyfishohet çdo dekadë pas moshës 50 vjeç. Femrat janë më të prekura me një frekuencë prej rreth 3:1. Në kundërshtim me atë që ndodh në popullsinë e moshuar, ku mekanizmi kryesor i lëndimit përfaqësohet nga një rënie në rrugë ose në shtëpi, kjo sëmundje në popullsinë e re është e lidhur me trauma të energjisë së lartë si aksidente rrugore. Osteoporoza, (një sëmundje kryesisht femërore), është një shkak kryesor i thyerjeve të qafës femurit.

Për arsye anatomike, frakturat e qafës së femurit shoqërohen me rrezik për kompromentimin e enëve të gjakut të këtij rajoni anatomik, gjendje kjo e lidhur shpesh me nekrozën avaskulare apo nekrozën aseptike të kokës femorale.

 

 

Për arsye didaktike, frakturat e qafës së femurit ndahen në mediale (bazocervikale, subkapitale, mediocervikale) dhe laterale (pertrokanterike, subtrokanterike).

Simptomat: Pacientët zakonisht paraqiten me dhimbje të regjionit koksofemoral, këmbën të rrotulluar nga jashtë dhe më të shkurtër në pamje se tjetra.

Trajtimi:

Trajtimet janë të ndarë në përgjithësi në dy grupe; fiksime të brendshme (sinteza kockore) dhe zëvendësime artikulare. Reponimi është një hap kritik për funksionimin e sintezës, dhe shpesh arrihet me tërheqje gjatësore dhe rotullim të brendshëm të anësisë. Sot ka shumë metoda të fiksimit të brendshëm; nga përdorimi i vidave të kanjuluara, metoda më pak invazive, e deri tek vida dhe pllaka kompresive, ose përmes përdorimit të gozhdëve intramedulare. Për ato thyerje ku rreziku i nekrozës është i lartë (frakturat mediale) për shkak të shkallës së zhvendosjes dhe lokalizimit, mund të zgjidhet një zëvendësim protezik, i cili mund të jetë total (arthroplasty) ose i pjesshëm (hemiarthroplasty). Vlerësimi është zakonisht i bazuar moshën, shëndetin e përgjithshëm, dhe kërkesat funksionale të pacientit. Si në rastet e sintezave ashtu edhe zëvendësimet protezike metalike, pacienti duhet t’i nënështrohet një procesi relativisht të gjatë rehabilitimi në një qendër të specializuar.

KOKSARTROZA

Është lokalizimi i procesit artrozik në artikulacionin koksofemoral. Përfaqëson rreth 90% të të gjitha koksopative, dhe godet më shpesh femrat. Ndahet në dy grupe të mëdha: Koksarthrozë primare dhe sekondare.

Në formën primare shpesh vihet re një evolucion degjenerativ i të dy komponentëve artikularë e induktuar nga faktorë rëndues që në shumicën e rasteve lidhen me moshën e avancuar. Forma sekondare shpesh i dedikohet disekuilibrave funksionalë kockore dhe/ose mekanikë. Ndër shkaqet kujtojmë; moshën, si një faktor predispozues, disa sëmundje të trashëguara të tilla si displasia zhvillimore koksofemorale (që nganjëherë, për fat të keq, çon në protezime edhe në mosha të reja), mbipeshën, sepse kjo shkakton mbingarkesë funksionale, diabetin e sheqerit dhe përdorimin e përsëritur të kortizonikëve. Ndër faktorët lokalë vlen të kujtojmë faktorët traumatikë (luksacione, fraktura), faktorë inflamatorë dhe infektivë, si dhe mikrotrauma që lidhen me profesionin.

 

Simptomat: Konsistojnë në dhimbje në ecje, kufizim progresiv të lëvizjeve të artikulacionit në të gjithë planet, ngurtësim artikular dhe hipotrofi muskulare. Dhimbja shpesh referohet në zonën e përparme ose anësore të ijes dhe në vithe. Në fazat e hershme dhimbja mund të jëtë e referuar edhe në gjurin e të njëjtës anë. Dhimbja në ecje, është simptoma kryesore në koksartrozë; pacientët raportojnë se dhimbja acarohet në sforcim dhe qetësohet në pushim. Klasik është një lloj “ngurtësimi mëngjezor” që ka tendencë për tu përmirësuar gjatë gjithë ditës. Pacientët raportojnë një vështirësi të madhe për të veshur çorapet, një shenjë klasike e rigiditetit artikular.

 

 

Diagnoza: Vendoset nëpërmjet egzaminitklinik, ku mjeku vlerëson shkallën e lëvizjeve të artikulacionit koksofemoral, dhe konfirmohet me anë të radiografisë. Radiografitë duhet të kryhen me ngarkesë (në këmbë), dhe në dy projeksione (anteroposterior dhe aksial). Ndonjëherë mund të jetë e dobishme një tomografi aksiale e kompiuterizuar (CT-Skaner).

Trajtimi: Mund tëjetë konservativ në fazat e para ku këshillohen medikamente, seanca fizioterapeutike dhe gjimnastikë pa ngarkesë (not, bicikletë). Me rëndimin e simptomave mund të aplikohen injeksione me preparate të acidit hyaluronik me efekte lubrifikimi lokal të cilat janë teknikisht të vështira për tu realizuar dhe këshillohet të aplikohen nën udhëheqje ekografike. Në fazat e avancuara, bëhet i domosdoshëm operacioni i cili konsiston në zëvendësimin e artikuacionit me komponente artificiale të quajtura artroproteza (shih kapitullin përkatësLINK). Nëse pacienti është mbipeshë, këshillohet të dobësohet.

Proteza e koksofemoralit

Në shumë rrethana, në rastin e artritit senil, artritit post-traumatik, të kompromentimit të enëve të gjakut për shkak të një frakture, një nekrozë idiopatike, apo si rezultat i displazisë koksofemorale, artikulacioni koksofemoral rezulton kaq shumë i alteruar saqë zgjidhja e vetme është një zëvendësim protetik i kokës femorale (hemiarthroplasty) ose kokës dhe komponentit acetabular (arthroplasty).

Në mënyrë tipike, përdorimi i një proteze, është i nevojshëm kur dhimbja në artikulacion ose e irradiuar në ijë dhe kofshë, është e tillë që kompromenton aktivitetet e përditshme të pacientit.

Gjatë viteve, ka pasur një evolucion të vazhdueshëm në lidhje me materialet e përdorura për komponentët e ndryshëm të protezave si dhe aliazhet midis metaleve të ndryshme që përbëjnë ato. Në thelb ekzistojnë dy sisteme të fiksimit të protezave me kockat, një sistem biologjik dhe një i çimentuar.
Në SISTEMIN biologjik, proteza fiksohet në kockë përmes osteointegrimit, dmth, një ankorim natyral me formimin e kockës së re rreth dhe brenda mikroporoziteteve të materialeve protezike. Për këtë qëllim, vitet e fundit, implantet të caktuara, kanë rreth tyre veshje hidroksiapatiti në sipërfaqe, që është një komponent i natyrshëm i kockave, qëllimi i të cilit është për të nxitur më shumë formimin e kockës.

 

      

 

Në protezën e çimentuar, komponentët e protezave ankorohen në kockë duke futur në kanalin e femurit dhe rreth komponentit acetabular një çimento të veçantë kockore.

Në përgjithësi, proteza është një operacion rutinë, e cila përfshin rreth një javë e shtrimi në spital, i ndjekur nga një program për rehabilitimin postoperator, i cili mund të kryhet në qendrat e specializuara ose në shtëpi me ndihmën e terapistit. Duke rikujtuar se çdo femur dhe acetabul ndryshojnë nga një individ në tjetrin, para interventit, pacienti i nënshtrohet një studimi të plotë anatomik dhe biomekanik në mënyrë që të vendoset proteza e përshtatshme. Nëpërmjet studimit radiografik dhe imazheve të skanuara, pacientëve ju ofrohet zgjidhja protezike më e përshtatshme. Çdo ndryshim morfologjik duhet të merret parasysh. Shumë pacientë kanë një gjatësi të ndryshme të gjymtyrëve të poshtme për shkak të shkurtesës së gjymtyrës së sëmurë. Një asimetri e tillë mund të korrigjohet duke kryer osteotomi të femurit në nivelin e duhur dhe duke zgjedhur një protezë me gjatësi dhe formë të përshtatshme.

Ecja e asistuar lejohet pas 3 ditësh dhe për një periudhë disa javore mund të këshillohet mbajtja e patericave.Kontrollet periodike me radiografi vlerësuese do të bëhen pas një, tre, gjashtë muajsh dhe një viti.

Me evoluimin e materialeve, jetëgjatësia e protezës zakonisht llogaritet në rreth 15/20 vjet, por ky afat është natyrisht i ndjeshëm ndaj shumë faktorëve  si p.sh. përdorimi nga pacienti dhe pesha e tij trupore. Një protezë bën të mundur kryerjen e shumë aktiviteteve sportive, por me rrezikun që një ngjarje traumatike të minojë jetëgjatësinë e saj. Këshillohet mos shtohet peshë pas operacionit, të bëhet një trajtim parandalues për trombozën venoze,  të mos flihet në anën e operuar ditët e para pas interventit si dhe të vihet një jastëk në mes të këmbëve në rast se pacienti shtrihet në anë, të bëhet kujdes nëse pacienti ulet në karrige shumë të ulëta, (ngritje e WC-së), të jetë i kujdesshëm kur përkulet për  të marrë sende nga dyshemeja, të evitohet pozicioni “këmbëkryq” apo “këmbë mbi këmbë”  si dhe të kontrollohet periodikisht nga kirurgu ortoped.

Kohëzgjatja e interventit:rreth 1-2 orë

Qëndrimi në spital:nga 5 deri 7 ditë

Rehabilitimi:rreth një muaj për të vazhduar në shtëpi me ushtrime forcimi muskular dhe rikuperimi artikular.

 

 

 

 

 

NEKROZA AVASKULARE E KOKËS FEMORALE

Nekroza avaskulare e kokës femorale (AVN) është një sëmundje relativisht e zakonshme e koksofemoralit, në të ciliën vërehet vdekja e qelizave në shtresën kërcore që mbulon kokën e femurit. Shkaku i sëmundjes, është ndërprerja e rrjedhjes së gjakut dhe për pasojë dhe e oksigjenit në mikroqarkullimin endosteal kockor. Nekroza avaskulare, zakonisht ndodh pas frakturave të qafës së femurit ose luksacioneve traumatike koksofemorale. Një shkak tjetër është marrja zgjatur e steroideve (kortizonit). Në formën idiopatike (kur nuk dihet asnjë shkak), janë më të prekura më shumë gratë, por në përgjithësi, burrat rezulton të jenë më të prekur (4:1).

  

 

Si rezultat i vdekjes qelizore, zona kockore në fjalë nuk është më subjekt i fenomeneve të rigjenerimit qelizor dhe me kohë, pëson ndryshime strukturore me shkatërrimin e strukturës trabekulare, e cila do të rezultojë në ndryshime në morfologjinë e kokës femorale.

Simptomat: Fillimi i sëmundjes karakterizohet nga dhimbje, më së shpeshti të raportuara në ijë, shpesh me irradim të përparshëm ose në mesin e kofshës dhe më rrallë të raportuara në vithe, të pranishme edhe në qetësi, që rriten me shtimin e ngarkesës dhe në ecje. Lëvizshmëria e artikulacionit është e reduktuar, sidomos në rrotullim dhe hapje të këmbës anash.

Diagnoza: Bazohet në radiografinë e artikulacionit, por në fazat e hershme është zakonisht negative, sepse nuk është nekroza qelizore që jep dhimbjen, por shembja e kockës subkondrale. Një rezonancë magnetike dhe dhe një shintigrafi kockore janë teste të dobishme në rrjedhën e menaxhimit terapeutik.

Trajtimi Asnjhërë të mos merren kortikosteroidë! Trajtimi varet nga faza ku ka arritur nekroza. Në fazën fillestare është e dobishme dhoma hiperbarike për të stimuluar furnizimin me oksigjen, përsëri në këtë fazë, rekomandohet përdorimi i fushave elektromagnetike pulsuese, magneto-terapi, tecar, dhe nganjëherë shkarkim i anësisë nga pesha. Në rast se nekroza është në një fazë të avancuar, me humbjen e sfericitetit të kokës femorale, proteza koksofemorale është zgjidhja e vetme.

 

 

PROTEZA E GJURIT

 

 Proteza e një artikulacioni që ka pësuar një dëmtim përfaqëson një nga sukseset më kryesore në fushën e ortopedisë së këtij shekulli. Në dhjetë-vjeçarin e fundit përmirësimet e teknikave kirurgjikale dhe të materialeve teknologjikisht të përparuara, kanë bërë të mundur realizimin e hapave të mëdha në përmirësimin e PTG. Në Europë aktualisht bëhen çdo vit rreth 230000 PTG ndërsa në Shtetet e Bashkuara të Amerikës rreth 300000. Tashmë operacioni i PTG quhet një ndërhyrje rutine. Në fund të fazave të ndryshme  rehabilituese pas operacionit, pacienti do të jetë në gjëndje te kryejë aktivitetet e përditshme me më shumë lehtësi, por mbi të gjitha në mëryrë të pavarur dhe pa dhimbje.

Kur është i nevojshëm operacioni i Protezës Totale të Gjurit?

Me kalimin e viteve, indi kartilagjinoz pëson modifikime fiziologjike të strukturës së tij dhe bëhet më delikat. Në prezencë të faktorëve të predispozicionit, siç janë pesha trupore e rëndë, ndryshime të aksit mekanik (shtrëmbërime të gjurit), kartilago coptohet duke zbuluar sipërfaqen e kockave të artikulacionit. Pra ndodhin modifikime të shumta të indeve kockore, ligamenteve, menisqeve dhe sinovies (cipës së artikulacionit) që përmblidhen në kuadrin klinik të gonartrozës. Faktorë të shumtë mund të jenë shkaqe për këtë patologji të gjurit dhe mund të bëjnë të nevojshëm një operacion të protezës së gjurit; më i shpeshti është konsumimi pathollogjik i kartilagos artikulare, apo osteoartriti, ose konsumimi “natyral”, apo artroza. Të dyja këto pathollogji provokojnë me kalimin e kohës shkatërrimin progresiv të shtresës kartilaginoze dhe sjellin një kontakt direkt midis kockave me pasojë një nekrozë parciale të kockave dhe deformim të artikulacionit që shoqërohet me dhimbje dhe inflamacion. Konseguenca klinike e reduktimit të shtresës kartilagjinoze dhe inflamacionit kronik është fryrja dhe dhimbja e cila fillimisht është gjatë natës dhe më pas, me keqësimin e sëmundjes, bëhet e vazhdueshme dhe shtohet gjatë ecjes. Në rastet më të rënda të sëmundjes, të ecurit pa dhimbje është i mundur vetëm për distanca të shkurtra. Një pasoje tjetër e artrozës është edhe reduktimi progresiv i fleksionit dhe ekstensionit të gjurit. Terapia e kësaj gjendje varet nga shkalla e dhimbjes. Nëse dhimbja nuk është shumë e fortë dhe nuk kondicionon shumë stilin e jetës, simptomatologjia mund të mbahet nën kontroll me ilaçe antiinflamatorë apo injeksione intraartikulare. Po ashtu me përdorimin e një bastuni, të një tutori për gjurin apo me cikle fizioterapie mund të arrihet një farë kontrolli i dhimbjes. Pasi janë bërë të gjitha tentativat për një trajtim jo-invaziv, (kur dhimbja bëhet e fortë dhe kushtëzon shumë stilin e jetesës  gjumin dhe kapacitetin për të kryer punët ditore duke limituar kështu pavarsinë e personit dhe kapacitetin për të ecur), mund të jetë i nevojshëm një operacion i Protezës Totale të Gjurit.

 

NDËRHYRJA KIRURGJIKALE

 

 Ky operacion konsiston në rikostruksionin e sipërfaqes së kockave të gjurit me vendosjen e një proteze, e cila, ashtu si gjuri normal ka sipërfaqe të lëmuara dhe është në gjëndje të përballojë peshat. Për çdo lloj implanti janë parashikuar shumë modele të realizuara me permasa të ndryshme. Zgjedhja e llojit të protezës varet nga përbërja e kockave, pesha trupore dhe aktiviteti fizik i pacientit. Materialet e përdorura për proteza janë të një niveli të lartë teknologjik, garantojnë përputhshmëri pothuajse absolute dhe tolerohen për një periudhë të gjatë kohe (biokompatibilitet). Materialet që përdoren sot në shumicën e rasteve janë prej përzierje metalesh (pjesa femorale) të prodhuar pikerisht për përdorim mjekësor, dhe polimeresh (pjesa tibiale) me biokompatibilitet të lartë. Ashtu si dhe gjuri “normal” edhe protezat mund të konsumohen, dhe kjo varet nga pesha dhe nga lloji i aktivitetit që kryhet. Për këtë arsye nuk mund të jepet një garanci funksionale pa limit, megjithëse perdorimi i materialeve të reja lejon jetëgjatësi që deri para dhjetë vjetësh dukeshin të pamundura.

Që ditën e shtrimit fillohet një terapi mjeksore për parandalimin e flebotrombozës dhe të infeksionit, të cilat janë komplikacionet më të rëndësishme të këtij operacioni. Kohëzgjatja e terapisë është variabile, por zakonisht vazhdohet edhe pas daljes nga klinika. Nëse pacienti ka vuajtur nga pathollogji trombotike ose nëse ka vena varikoze të këmbëve, skema terapeutike do të shtohet dhe zgjatet në kohë duke ndjekur edhe këshillat e mjekëve angjiologë.

Një infeksion eventual ndikon negativisht në rezultatin pas operacionit. Për parandalimin e infeksioneve aplikohet një protokoll terapeutik që do të ndiqet edhe pas daljes nga klinika. Nëse ditët para operacionit pacienti ka patur ndonjë infeksion (urinar, respirator, të lëkurës, dental etj.), ky është një kundërindikacion absolut për operacionin.

Në fund të operacionit që mesatarisht zgjat dy orë, mund të vihen edhe drenazhe për të tërhequr gjakun që mblidhet në brëndësi të artikulacionit dhe gjuri do të lidhet me fasho të posaçme.

 

PERIUDHA PAS OPERACIONIT

Në ditët pas operacionit ka gjithmonë një ngritje të temperaturës e ndonjëherë arrin edhe mbi 38°, gjë që është e lidhur me proçesin infiamator të operacionit. Kjo temperaturë mund të vazhdojë për disa ditë. Ditën e dytë pas operacionit, do të hiqen drenazhet e vendosura brënda gjurit. Nga ky moment mund të fillohet gjimnastika pasive e gjurit me anë të një makine të posaçme (kinetek).

Përafërsisht në ditën e shtatë pas operacionit parashikohet që pacienti të dalë nga klinika. Në shtëpi dhe në qendrën fizioterapike duhet të vazhdojë terapinë mjekësore dhe fizioterapinë sipas ushtrimeve që do t’i shpjegohen nga fizioterapisti në bazë të indikacioneve të kirurgut ortoped. Zakonisht, një aktivitet normal që mund të lejojë ti jepet makinës apo një shëtitje është parashikuar që të arrihet pas 30 ditësh nga ndërhyrja kirurgjikale. Kontrolli i parë pas do të bëhet pas 15 ditësh nga operacioni kohë në të cilën do të bëhet për heqja e penjve.

 

 

 

PERMBLEDHJE E PERIUDHES PAS OPERACIONIT

Ditën e operacionit

fillim i terapisë antitrombotike dhe antalgjike

Ditën e dytë

heqje e drenazheve dhe kateterëve të anestezisë. Fillim i fizioterapisë pasive. Ecje me paterica

Ditën e shtatë

dalja nga spitali

Ditën e tridhjetë

kontroll radiografik dhe rifillim i aktivitetit normal. Vazhdon fizioterapia dhe gjimnastika në palestër.

Pas 6 muajsh

kontroll radiografik

 

 

 

SHTYLLA KURRIZORE

 

Shtylla kurrizore përbëhet nga një bashkësi vertebrash (rruazash), përgjithësisht32 ose 34, dhe shtrihet nga baza e kafkës deri tek bishti. Ajo shërben si strukturë mbajtëse e organizmit, si vend për kapjen e muskujve dhe si mbrojtëse e palcës kurrizore.

E parë nga anash, shtylla kurrizore paraqet disa harkime, të quajtura harkime fiziologjike: lordoza cervikale, kifoza dorsale dhe lordoza lumbare. Gjendje të ndryshme patologjike mund t’i deformojnë këto harkime. Vertebrat lidhen me njëra-tjetrën dhe artikulojnë nëpërmjet lidhjeve kockore dhe ligamentoze. Ndërmjet vertebrave ekziston një lloj amortizatori, disku ndërvertebror, i cili përbëhet kryesisht nga uji. Funksioni i tij është kompletimi dhe harmonizimi i lëvizjeve ndërmjet vertebrave. Vertebrat torakale (përgjithësisht 12) artikulojnë edhe me brinjët, të cilat përbëjnë një strukturë skeletike që njihet si kafazi i kraharorit, që shërben për mbrojtjen e organeve që ndodhen në toraks.

 

 

DHIMBJET E QAFES (CERVIKALGJITE)

Të dy sekset preken njëlloj nga dhimbjet e qafës. Shkaqet mund të jenë të shumta: traumatike (pas përplasjeve apo tërheqjeve muskulare), muskulare (në personat që punojnë gjatë në kompjuter ose në mjedise me ajër të kondicionuar), të lindura (nga problemet e muskulaturës skeletike), nga disfunksioni i boshtit endokrin (tiroiditet) dhe somato-emocionale. Përsa i përket shkakut të fundit, është parë që persona që janë shumë emotivë ose të stresuar shfaqin më shpesh dhimbje të qafës, që probabilisht shkaktohet nga tensioni i shtuar muskular.

 

 

Simptomat: janë të shumëllojshme, duke filluar me një ndjenjë rëndesë që shoqërohet nga dhimbja muskulare në zonën e qafës, kontrakturë e muskulit trapezius, kufizim i lëvizjeve të qafës, marrje mendsh, ndjenjë mpirje në duar (probabilisht nga protruzioni i diskut) etj. Nganjëherë edhe problemet e lidhura me përputhjen e harqeve të dhëmbëve dhe defektet e syve, si strabizmi apo çrregullimet e akomodimit, mund të shkaktojnë shpërthimin e dhimbjeve akute të qafës.

Diagnoza: Diagnostikimi i shpejtë dhe i saktë është thelbësor për trajtimin e mirë të dhimbjeve të qafës. Mund të përdoren një studim radiografik në tre projeksione, një ekzaminim me skaner apo rezonancë magnetike me ose pa lëndë kontraste, një ekzaminim elektromiografik i anësive të sipërme, kur dyshohet për një sindromë radikulare kompresive, një ekzaminim me eko dopler i enëve karotide të gjakut, për të përjashtuar turbulencat apo ngadalësimet e fluksit të gjakut apo një ekzaminim audiovestibular. Të gjithë këto ekzaminime duhen kryer pas një vizite të hollësishme dhe të kujdesshme ortopedike. Ortopedi mund të shfrytëzojë edhe konsultime me neurologun, për të përjashtuar sëmundje të ndryshme të sistemit nervor qëndror.

Trajtimi: Mjekimi është specifik për çdo pacient. Vlerësohen të gjithë faktorët specifikë, subjektivë apo objektivë, të pacientit. Në fazën akute fillohet një terapi farmakologjike, e cila bazohet në përdorimin e antiinflamatorëve josteroidë apo kortizonikëve, procedurave të fizioterapisë, përdorimit të rrymave analgjezike, lazerit, masazheve e gjimnastikës. Kohët e fundit janë arritur rezultate të mira me përdorimin e terapisë Tecar®. Gjimnastika posturale individuale dhe/ose trajtimet osteopatike janë metoda me efektshmëri të dyshimtë, por, nga ana tjetër, këto janë metoda që duhen përdorur vetëm nga specialistë me përvojë të madhe në këtë lloj trajtimi.  

 

DHIMBJA E MESIT (LUMBALGJIA)

Eshtë dhimbja muskuloskeletike më e zakonshme. Shfaqet në pjesën më të madhe të rasteve tek të rriturit, por mund të vihet re edhe tek fëmijët dhe adoleshentët. Baza anatomike e dhimbjeve të mesit mbetet objekt studimesh të mëtejshme. Debatohet ndërmjet origjinës vertebrale (e bashkëlindur apo e fituar) dhe jashtëvertebrale (muskulare, meningeale, viscerale). Megjithatë, ndër format më të shpeshta të dhimbjeve të mesit mbeten ato me origjinë diskale dhe ato me origjinë nga artroza vertebrale(spondyloarthroza). E rëndësishme është të vlerësohet nëse është irrituar nervi shiatik; në një rast të tillë bëhet fjalë për lumboshiatalgji (lumboiskialgji).

 

Simptomat: ngurtësim artikular, sidomos në mëngjes e në mbrëmje në zonën e mesit, vështirësi në përkuljet përpara të shtyllës kurrizore (p.sh. në veshjen e çorapeve), dhimbje dhe ndjenjë tensioni gjatë qëndrimit ulur, nganjëherë hipoestezi (ulje e ndjeshmërisë) në muskujt glutealë (muskujt e të ndenjurave), deficite të motorikës (lëvizshmërisë).

Simptomat mund të shfaqen në mënyrë të menjëhershme, pas një episodi traumatik apo një sforcimi fizik (ngritja e peshave apo një aktivitet sportive), por mund të shfaqen edhe në mënyrë graduale, për disa ditë, pa një shkak të përcaktuar.

Diagnoza: bazohet mbi ekzaminimin klinik nga mjeku specialist, i cili vlerëson nëse duhet kryer një studim radiologjik në projeksionet standard dhe në projeksion oblik (për të përjashtuar ndonjë spondilolistezë), një rezonancë magnetike apo një skaner, me ose pa lëndë kontraste, për të vlerësuar praninë eventuale të një patologjie që shkakton shtypje të nervit, si hernia diskale. Në raste të veçanta mund të kryhet edhe një elektromiografi për vlerësimin e përçueshmërisë nervore të nervave periferikë. 

Trajtimi: përfshin pushimin, për të lehtësuar nga ngarkesa shtyllën kurrizore, stabilizuesit e kolonës për mbështetje (korsetë), përdorimin e barnave antiinflamatorë (antiinflamatorët josteroidë), për të kaluar më pas në përdorimin e barnave kortizonikë (në një rast të tillë duhen vlerësuar mirë kundërindikacionet e mundshme të përdorimit të kortizonikëve, si diabeti i sheqerit, hipertensioni arterial, kardiopatitë e ndryshme, glaukoma etj.). Mjekimi me barna mund të shoqërohet edhe me fizioterapi, si Tecar®, masazhe, lazer etj. Rezultate shumë të mira janë përftuar nga trajtimet osteopatike (të kryera nga persona të kualifikuar) dhe/ose me gjimnastikë posturale individuale (pacient dhe terapist). Duhet pasur parasysh që, sa herë fillohet një mjekim farmakologjik, duhen marrë masa për fillimi njëkohësisht edhe të mjekimit për mbrojtjen e stomakut.

 

SKOLIOZA

Eshtë një situatë patologjike që përfshin një deviacion lateral dhe rrotullues të shtyllës kurrizore. Nganjëherë rrotullimi përcakton edhe një deformim të kafazit të kraharorit dhe të organeve që përmbahen në të (zemra, mushkëritë dhe diafragma). Skoliozat mund të klasifikohen në varësi të etiologjisë së tyre:

·         80% e tyre janë me origjinë idiopatike (pa një shkak specifik).

·         Skolioza të bashkëlindura, që e marrin origjinën nga defekte të organogjenezës gjatë periudhës embrionale.

·         Skolioza neuromuskulare (nga poliomieliti, osteodistrofia etj.).

Skolioza është rreth 7 herë më e shpeshtë tek femrat se tek meshkujt, dhe mund të shfaqet në moshat nga 3 në 10 vjeç.

 

Simptomat: është një patologji e ngadaltë dhe progressive, përgjithësisht asimptomatike. Shpesh janë prindërit ose pediatri të parët që vënë re që diçka ka ndryshuar në qëndrimin e fëmijës. Në raste të rralla mund të shfaqen shqetësime në kolonën vertebrale apo lodhje muskulare pas sforcimit fizik. Përgjithësisht fëmija është i qetë, fle mirë dhe vazhdon të kryejë normalisht veprimtaritë e tij të përditshme.

Diagnoza: dyshimet lidhur me praninë e kësaj patologjie qartësohen nga një ekzaminim klinik nga ana e ortopedit dhe një radiografi e shtyllës kurrizore nën ngarkesë (në qëndrim në këmbë). Diagnoza diferenciale duhet bërë ndërmjet skoliozës anatomike me rrotullim, dhe të ashtuquajturës “sjellje skoliotike” apo skoliozës funksionale, e cila është një patologji që trajtohet shumë më thjesht, meqë në bazën e saj nuk ka defektet kockore.

Mjekimi: duke pasur parasysh ecurinë e ngadaltë të sëmundjes, këshillohet të kryhet, rreth moshës 5-6 vjeç, një vizitë kontrolli e tipit parandalues. Më pas do të jetë ortopedi ai që do të vendosë nëse duhen kryer ekzaminime të mëtejshme. Kjo patologji duhet diagnostikuar shpejt (maksimumi brenda moshës 13 vjeç). Pas kësaj moshe bëhet e vështirë arritja e rezultateve të mira, sepse kërcet që quhen “kërce të rritjes” fillojnë gradualisht të mbyllen, duke e bërë strukturën kockore që duam të korrigjojmë më pak të “modelueshme”. Pra, kjo është një patologji e cila duhet trajtuar brenda moshës së adoleshencës, me mjekime fizioterapeutike (gjimnastikë posturale), korrigjuese (stabilizues të kolonës - korse) apo kirurgjikale (stabilizime), në varësi të rastit.  

 

SHIATIKU (ISKIALGJIA)

Eshtë një dhimbje e referuar përgjatë anësisë së poshtme, me përhapje prapa dhe anash këmbës. Shfaqet në rreth 2-3% të popullatës dhe në pjesën më të madhe të rasteve është pasojë e patologjive të disqeve ndërvertebrore (herniet diskale). Prek njëlloj meshkujt dhe femrat, me shpeshtësi më të madhe në personat e shëndoshë dhe ata që bëjnë jetë sedentare.

 

Simptomat: pjesa më e madhe e pacientëve kanë pasur më parë dhimbje mesi. Dhimbja fillon në muskulin gluteal, shpesh pa një lokalizim të saktë, e zbret përgjatë kofshës e kërcirit, nganjëherë deri në këmbë. Shpesh dhimbja shfaqet edhe natën dhe mund të përkeqësohet në pozicionin ndenjur. Disa pacientë referojnë një ndjenjë mizërimesh dhe mpirje (ulje e ndjeshmërisë). Në rastet më të përparuara mund të shfaqet mungesë e forcës muskulare dhe një ndjenjë “të ftohti” apo “të nxehti”. Megjithatë, dhimbja është simptoma më e shpeshtë dhe domethënëse. Ajo mund të mos lehtësohet nga asnjë lloj terapie me barna.

Diagnoza: rëndësi ka ekzaminimi klinik për të vlerësuar lëvizshmërinë e këmbëve, reflekset dhe forcën muskulare. Vlerësimi i territorit të përhapjes së dhimbjeve është shumë i rëndësishëm për diagnozën diferenciale me patologji të tjera. Specialisti mund të shfrytëzojë edhe ekzaminimet radiologjike standard, skanerin apo rezonancën magnetike, për të përjashtuar ose jo shtypjen e nervit nga hernia, dhe elektromiografinë për të vlerësuar përçueshmërinë nervore në territoret që inervohen nga nervi shiatik. Nganjëherë (rrallë) shiatiku është simptomë e patologjive më të rëndësishme, si siringomielia, skleroza laterale amiotrofike, proceset tumorale etj.

Trajtimi: trajtimi fillestar është përgjithësisht farmakologjik (me antiinflamatorë josteroidë ose kortizonikë). Vetëm pas kalimit të fazës akute mund të fillohet një fizioterapi, si gjimnastika posturale, trajtimet osteopatike, masazhet dhe fizioterapia. Gjatë viteve të fundit kanë filluar të aplikohen të ashtuquajturat “blloqe analgjezike”, d.m.th. infiltrime në nivel të rrënjëve të nervave të irrituar, me qëllim frenimin e procesit inflamator irritativ. Në rastet kur shiatiku është shkaktuar nga shtypja nga hernia diskale, shpesh zgjidhja është kirurgjikale (heqja e hernies së diskut). Duhet mbajtur parasysh që parandalimi kryhet nëpërmjet ushtrimeve fizike të përshtatshme dhe konstante; nganjëherë mjafton vetëm gjysmë ore në ditë për ta bërë shtyllën kurrizore elastike.

 

HERNIA DISKALE

Eshtë shkaku më i shpeshtë i dhimbjeve lumboshiatalgjike. Disku ndërvertebror përbëhet nga një unazë fibroze (pjesa periferike) dhe nga nukleusi pulpoz. Nga këndvështrimi fiziologjik, nukleusi pulpoz, ngaqë është shumë i pasur me ujë, luan rolin e amortizatorit, rishpërndan forcat dhe shërben si pikëmbështetje për trupat e vertebrave. Gjatë formimit të hernies ky ekuilibër prishet; është e mundur që nën veprimin e faktorëve stresantë të ndodhë zhvendosje e substancës së nukleusit. Pasi disku  hernion, materiali i herniuar mund të bjerë në kontakt me nervat që ndodhen në brendësi të kanalit vertebral. Në varësi të zhvendosjes së materialit të herniuar, dallohen:

·         Hernia e përmbajtur (e kufizuar): ligamenti posterior i paprekur.

·         Hernia e dalë: ligamenti ndërpritet, nga dalja e materialit herniar.

·         Hernia krejtësisht e dalë: materiali i herniuar del deri në kanalin vertebral.

Nga këndvështrimi anatomik, radiksi nervor, nën shtyrjen e hernies, duket i spostuar, i shtypur dhe me vëllim të shtuar, si pasojë e enjtjes që shkaktohet nga procesi inflamator-mekanik.

  

Simptomat: në varësi të faktit nëse hernia ka lokalizim cervikal apo lumbar, simptomatologjia e dhimbjeve ndryshon, varësisht rajonit që inervon nervi i prekur. Simptomat ndryshojnë edhe në vartësi të llojit të  hernies. Në rastin e hernieve cervikale do të shfaqen dhimbje përgjatë trajektores së pleksit brakial (cervikobrakialgji), mpirje, ulje të forcës muskulare dhe kontraktura muskulare të muskulit trapezius. Në rast të hernieve lumbare dhimbja shfaqet përgjatë trajektores së nervit shiatik ose atij femoral, shfaqen mpirje, ndryshime të ndjeshmërisë së temperaturës (ndjenjë e të ftohtit apo të nxehtit), ulje e forcës muskulare dhe çalim. Në të dy rastet dhimbja është e pranishme edhe gjatë natës dhe në qetësi dhe shpesh është rezistente ndaj mjekimeve me barna. Duhet theksuar që në rastet që simptomat e mpirjeve apo mungesës së forcës vazhdojnë për një kohë të gjatë, duhet kryer sa më parë një vizitë tek mjeku ortoped apo neurokirurg. Duhet bërë kujdes: nervi shiatik i dëmtuar për një kohë të gjatë mund të mos kthehet më në 100% të efektshmërisë së tij edhe pas heqjes së shkakut të dëmtimit.     

Diagnoza: ka shumë rëndësi që pacienti të vlerësohet klinikisht me kujdes nga ana e mjekut specialist. Manovrat diagnostike, si shenja e Dandy, e Lasegue, e Valleix dhe vlerësimi i refleksit patelar dhe akilien mund të japin një orientim të saktë për shkakun e dhimbjeve. Gjithmonë duhet kryer një ekzaminim radiologjik standard (i vlefshëm sidomos për diagnozën diferenciale), një ekzaminim me skaner dhe/ose rezonancë magnetike, me ose pa përdorim të lëndëve kontraste. Ka vlerë edhe ekzaminimi elektromiografik. 

Trajtimi: fillimisht tentohet trajtimi konservativ dhe rehabilitues, me barna antiinflamatorë josteroidë dhe/ose kortizonikë, si dhe pushim në shtrat për të “lehtësuar” shtyllën kurrizore. Nëse problemi akut zgjidhet, këshillohet fillimi i një fizioterapie reabilituese, për forcimin gradual të muskujve paravertebralë dhe të barkut. Nëse gjendemi përballë një hernie të madhe ose të dalë, mundësia e suksesit të mjekimit konservativ është shumë e vogël. Në raste të tilla pacienti i nënshtrohet kirurgjisë, e cila tenton të heqë hernien lumbare apo cervikale nëpërmjet teknikave kirurgjikale të ndryshme (mikrodiskektomi, dekomprimim, diskektomi perkutane etj.).

 

FRAKTURAT (THYERJET) E VERTEBRAVE

Problematika e frakturave vertebrale lidhet me tre koncepte bazë: deformimi, paqëndrueshmëria dhe dëmtimi neurologjik. Ky i fundit mund të jetë dëmtim i palcës ose i radikseve nervore. Deformimi është pasojë e drejtpërdrejtë e traumës; mund të shfaqet një kuneizim i plotë ose i pjesshëm i trupit të vertebrës, një shtypje e plotë e trupit vertebror ose e trupit bashkë me diskun, apo një shkëputje e lehtë e një pjese kockore të vertebrës. Paqëndrueshmëria vertebrale mund të përkufizohet si humbje e aftësisë së shtyllës kurrizore për të ruajtur raportet normale ndërmjet vertebrave. Ky faktor shkakton prishje të raporteve artikulare, me pasojë dëmtime të ndryshme kapsulo-ligamentoze. Dëmtimi neurologjik nënkupton dëmtimin e një strukture nervore (palcës kurrizore). Palca dëmtohet gjatë frakturave më të rënda dhe invalidizuese, gjatë të cilave ndodh një zmadhim i diametrit antero-posterior të trupit të vertebrës, me pasojë ngushtimin e kanalit medular dhe shtypjen e palcës.

  

 Nërastin e këtyre frakturave shpesh ndodh të mos ketë përputhje ndërmjet rëndesës së simptomave neurologjike dhe shkallës së dëmtimit skeletik. Dëmtimi i palcës mund të ndodhë edhe nga prania e fragmenteve kockore ose diskale në kanalin vertebral apo nga deformimi i shtyllës kurrizore, si pasojë e frakturave apo luksacioneve. Eshtë e kuptueshme që sa më i lartë të jetë niveli i frakturës apo luksacionit (p.sh. në pjesën cervikale të kolonës), aq më e rëndë do të jetë simptomatologjia dhe aq më e keqe prognoza e dëmtimit. Tek gratë në moshë të shkuar dhe me sëmundje osteoporotike nganjëherë mund të shfaqet e ashtuquajtura “shembje vertebrale apo fraktura kompresive”, gjatë së cilës vertebrat fillojnë të humbasin lartësinë e tyre normale.  

Simptomat: dhimbjet ndryshojnë në varësi të rëndesës së dëmtimit. Gjatë frakturave kompresive dhe frakturave të trupit të vertebrës, pa prekje të palcës kurrizore, shfaqet një simptomatologji e dhimbshme, e cila ndryshon në varësi të traktit nervor të interesuar. Kjo dhimbje lehtësohet gjatë qëndrimit shtrirë në shtrat. Në raste të rralla mund të shfaqen fenomene radikulare periferike apo humbje e forcës muskulare. Gjatë frakturave që interesojnë palcën kurrizore simptomatologjia është shpesh dramatike, me mungesë të theksuar të forcës motore muskulare, pamundësi për lëvizje të anësive, humbje të kontrollit të organeve të ndryshme deri në paralizë (paraplegji apo tetraplegji).

Diagnoza: dëmtimi vertebral duhet diagnostikuar sa më shpejt të jetë e mundur. Gjatë ekzaminimit klinik specialisti duhet të vlerësojë dhimbjen, territorin e përhapjes së simptomave të dhimbshme, defiçitet e mundshme periferike dhe reflekset. Eshtë e rëndësishme të kryhet një ekzaminim radiologjik në tre projeksione, një skaner dhe një rezonancë magnetike. Frakturat që interesojnë edhe palcën kurrizore diagnostikohen në repartet e urgjencave dhe trajtohen në reparte të specializuara.

Trajtimi: Në rastet e frakturave pa prekje të palcës shpesh mjafton një pushim në shtrat për dy javë dhe një korse e thjeshtë (për frakturat lumbare) ose me tre pika (për frakturat dorso-lumbare) për rreth dy muaj. Në disa raste të frakturave cervikale këshillohet qëndrim në shtrat pa jastëk dhe qafore stabilizuese. Më vonë vazhdohet me fizioterapi (masazhe, Tecar, riedukim motor) dhe gjimnastikë në ujë. Gjatë frakturave me prekje të palcës kurrizore, siç e thamë edhe më lart, pacienti duhet trajtuar në mjedise shumë të specializuara, shpesh për periudha të gjata kohe.

Në rastet e frakturave me dëmtim të rëndë të kufijve të trupave vertebrorë, në tumoret që kanë prekur vertebrat dhe në frakturat kompresive, nganjëherë mund të indikohet vertebroplastika, që është injektim i një cementi special në brendësi të trupit të vertebrës, për t’i dhënë qëndrueshmëri dhe fortësi vertebrës së interesuar.  

 

PROBLEME TE TJERA TE SHTYLLES KURRIZORE

 

Spondilolisteza: është rrëshqitja e një vertebre mbi tjetrën si pasojë e një defekti anatomik (në pjesën më të madhe të rasteve të lindur). Përgjithësisht rrëshqitja ndodh ndërmjet vertebrave L5-S1. Simptomat: dhimbje mesi, mpirje, humbje e forcës muskulare. Diagnoza: radiografi laterale ose oblike, skaner ose rezonancë magnetike. Trajtimi: stabilizuese të kolonës dhe fizioterapi. Në rastet e përparuara kirurgji (stabilizim i kolonës me pllaka dhe vida metalike).

             

 

Disciti: është infeksion i diskut ndërvertebror me origjinë bakteriale, traumatike, pas plagëve apo ndërhyrjeve kirurgjikale. Simptomat: temperaturë e lartë, dhimbje të forta, rritje e eritrosedimentit. Diagnoza: skaner me kontrast, analiza të gjakut, radiografi. Trajtimi: antibiotikë, stabilizim i kolonës, pushim absolut. Nganjëherë vepron mirë edhe kirurgjia. Ecuria është shumë e gjatë, nganjëherë edhe 3 muaj.

 

Hernia e Schmorl: bëhet fjalë për dëmtime vertebrale kockore, që shihen rastësisht gjatë radiografive, skanerit apo rezonancës magnetike. Disku ndërvertebral hernion nëpërmjet pikave të dobëta të trupave vertebralë. Shpeshtësia: rreth 10% e popullatës. Përgjithësisht është asimptomatike.

 

Stenoza vertebrale: është ngushtim i diametrit të kanalit vertebral, përgjithësisht pasojë e fenomeneve degjenerative të lidhura me moshën. Preken më shumë anësitë e poshtme, me shenja çalimi, mizërime (nganjëherë edhe të rënda), ndryshime të ndjeshmërisë dhe disfunksione të tipit visceral. Trajtohen me cikle fizioterapie. Në raste të rënda nganjëherë mund të kryhet dekomprimimi kirurgjikal i radikseve nervore.

 

Skiza vertebrale: është mungesë e saldimit të laminave kockore të proceseve spinoze. Përgjithësisht nuk shkakton dhimbje, ndonëse nganjëherë mund të japin një dhimbje mesi të lehtë. Mjekimi është simptomatik, me përdorim eventual të stabilizuesve të kolonës dhe gjimnastikë posturale. 

 

Ç’wshtw artroskopia

Artroskopia është një teknikë relativisht e re që ka revolucionuar kirurgjinë ortopedike në vitet e fundit. Në fakt, mundësia për të trajtuar patologji artikulare pa përdorur prerje të mëdha operatore dhe mbi të gjitha, me më tepër cilësi kirurgjikale, ka lejuar që të kryhen ndërhyrje më preçize e me rezultate më të mira për sa i përket ripërtëritjes funksionale. Kirurgjia atroskopike parashikon përdorimin e një telekamere me diametër 3 mm dhe të disa strumenteve të tjera kirurgjikale të së njëjtës madhësi që futen në artikulacion nëpërmjet vrimave të vogla të bëra në lëkurë.

 

Artroskopia e gjurit

Midis patologjive më të rëndësishme të trajtuara me artroskopi, problemet e gjurit janë më e përhapurat dhe pjesën më të madhe të tyre e zë  patologjia e meniskut.

Keto janë trauma shumë frekuente tek sportistët sidomos futbollistët, skiatorët, ragbistët, etj.

 

Menisqet janë struktura fibro-kartilagjinoze me formë si “C” të vendosura midis femurit dhe tibies në anën e brëndshme dhe të jashtme të gjurit. Menisqet shërbejnë për të ruajtur sipërfaqet artikulare të gjurit dhe për të shpërndarë në mënyrë korrekte ngarkesën midis femurit dhe tibies, dhe duke punuar si amortizatorë të vërtetë ndihmojnë në mbajtjen e stabilitetit artikular.

Menisqet mund të dëmtohen tek të rinjtë, ku dëmi shkaktohet më shpesh nga traumat dhe tek të moshuarit për shkak të degjenerimit të indit. Menisku mund të çahet edhe me lëvizje që në pamje të parë duken të padëmshme dhe banale.

 

Shembull i dëmtimit tëmeniskut tëbrëndshëm dhe tëmeniskut tëjashtëm.

 

 

Simptomatologjia është e karakterizuar nga dhimbje, mbushje e gjurit me lëng dhe nganjëherë me bllokim të artikulacionit. Kurimi nëse  simptomat ngelen, është vetëm kirurgjikal.

 

 

Teknika artroskopike jo vetëm që lejon heqjen e pjesës së dëmtuar të meniskut duke lënë në vënd pjesën e padëmtuar, por kur është e mundur kryhet edhe qepja e meniskut. Gjatë operacionit mund të kontrollohen dhe kur është e mundur, të trajtohen patologji të tjera si dëmtimet e kapsulës artikulare, degjenerimi artroz i kartilagos (kërcit), heqja e trupave të vegjël të lirë dhe infiamacione të membranave sinoviale.

Çarje e madhe e meniskut të brëndshëm.

 

 

Anestezia

Artroskopia për dëmtimet meniskale mund të bëhet me anestezi lokale, pra injektohet anestetiku me një shiringë në pikat e hyrjes në gju të telekameras së artroskopisë, anestezi loko-regjionale, (anestezi spinale ose bllokim i nervave femoral dhe shiatik) dhe totale sipas patologjisë, gjëndjes së përgjithshme të pacientit dhe kërkesave të tij.

 

Faza e rekuperimit pas operacionit

Ngritja në këmbë dhe ecja është e mundur në shumicën e rasteve, disa orë pas operacionit, me ngarkesë totale, por sidoqoftë është e kushtëzuar nga patologjia dhe nga lloji i operacionit të kryer nga kirurgu. Sapo të jetë e mundur, këshillohet të fillohet me ushtrime të stretching (tërheqje) dhe për forcimin e muskujve, me ushtrime të llojit izometrik, per muskulin kuadriceps femoral dhe për rekuperim artikular të fleksionit dhe ekstensionit.

Ushtrim stretching për muskujt kuadriceps dhe fleksorëte gjurit

 

 

Ushtrim i forcimit izometrik tëmuskulit kuadriceps femoral

 

 

Menjëherë pas operacionit dhe gjatë javës së parë, mund të vihet sipër gjurit një qese e posaçme me akull për 20 minuta 4-5 herë në ditë e cila ndihmon të evitohet reaksioni inflamator pas operacionit.

Kthimi në aktivitet pune të plotë vjen zakonisht pas 7-14 ditësh nga operacioni, por kjo periudhë kohe mund të ndryshojë sipas llojit të dëmtimit, sipas patologjive të tjera që mund të ketë pacienti, llojit të ndërhyrjes dhe rekuperimit personal të pacientit.

Nëse dhimbjet vazhdojnë, këshillohet të kontaktohet mjeku për të aplikuar një terapi analgjezike të përshtatshme. Një dhimbje e vogël në vrimat e plagës kirurgjikale është më se normale deri 4-5 javë pas operacionit dhe përgjithësisht nuk është për tu shqetësuar.

 

Komplikimet

Edhe ky lloj operacioni mund të sjellë komplikime shumë të rralla si: infeksione, dëmtime vaskulo-nervoze, sinuvit reaktiv, temperaturë të lartë, dhimbje të vazhdueshme, trombozë, flebit.

 

Këmba dhe kavilja

Funksioni kryesor i këmbës dhe kaviljes është të lejojë një shpërndarje homogjene të mbështetjes ndërmjet këmbës dhe anësisë inferiore  gjatë deambulimit dhe vrapimit. Këmba mund të ndahet në tre pjesë: tarsale, metatarsale dhe gishtat.

 

  

 

Pjesa tarsalepërbëhet nga talusi, kalkaneusi, skafoidi, kuboidi dhe tre kockat kuneiforme. Pjesa metatarsale përbëhet nga pesë kockat metatarsale, ndërsa gishtat përbëhen nga gjithsej 14 kocka.

 


Artikulacioni  i kaviljes përfshin tre kocka: Talusin, kalkaneusin dhe porcionet distale artikulare te tibies dhe fibulës që së bashku formojnë morsetën tibio-fibulo-talare. Një dhimbje në kavilje pas një traume, kërkon një egzaminim të kujdesshëm të strukturave anatomike kockore dhe të indeve të buta. Në një person të moshuar, një dhimbje kronike që acarohet në aktivitet dhe qetësohet në pushim mund të jetë tregues i një procesi degjernerativ artrozik. 
Është gjithmonë shumë e rëndësishme të vlerësohet mbështetja podalike qoftë statike apo dinamike për të verifikuar nëse keqformime të lindura apo alterime strukturale ndikojnë në mbingarkesë funksionale.

 

Hallux valgus

Përkufizimi dhe etiologjia

Hallux valgus është pa dyshim patologjia më e zakonshme e pjesës së përparme të këmbës, dhe karakterizohet nga një deviacion nga jashtë (apo në valgus) i gishtit të madh i cili i afrohet gishtit të dytë dhe rrotullohet nga brenda.

Këtij deformim mund t’i bashkohet deformimi në varus i artikulacionit tarso metatarsal apo dhe deformimi në valgus i artikulacionit interfalangeal proksimal.

Fakti që kjo patologji është shumë më e shpeshtë tek femrat tregon që midis shkaqeve të tjera përdorimi  këpucëve të ngushta në majë apo me takë të lartë është faktor predominant. Por duhen shtuar dhe faktorë të tjerë të shumtë si trashëgimia, keqformime të lindura të metatarsit të parë (i cili mund të jetë shumë i gjatë), artikulacioni metatarso kuneiform i deformuar në varus etj.

Përparimi i patologjisë shkakton deformim të rëndë të këmbës me artroza të artikulacioneve të interesuara, luksacione të kockave të vogla të quajtura sesamoide dhe kontraktura të indeve të buta që e vështirësojnë shumë trajtimin.

 

 

 

 

  

 

 

Shenjat e sëmundjes dhe egzaminimi

Pacienti ankon dhimbje fillimisht nga këpuca në pjesën e brendshme të këmbës dhe me vonë në gjithë pjesën metatarsale dhe e ka të vështirë të gjeje këpucë të përshtatshme.

Më vonë me zhvillimin e artritit degjenerativ dhimbja bëhet më persistente dhe shfaqet edhe në qetësi. Në pjesën e brendshme të këmbës vërehet një fryrje e skuqur dhe shumë e dhimbshme e quajtur “bunion”

Diagnoza vendoset nëpërmjet egzaminimit klinik dhe radiografive që duhen bërë nën ngarkesë dhe në projeksione korrekte.

 Trajtimi

Indikacioni kirurgjikal nuk duhet asociuar vetëm me anën estetike. Kur deformimi është estetikisht i pranueshëm nga pacienti dhe nuk shoqërohet me dhimbje,është më i llogjikshëm një trajtim konservativ i cili konsiston në këshillimin e këpucëve komode e pa takë të shoqëruaqr me përdorimin gjatë natës të një splinti midis gishtit të parë dhe të dytë apo një suport plantar kur ka deformime shoqëruese të këmbës.

Në rast se terapia konservative dështon, deformimi shtohet shumë dhe dhimbja dominon, ka indikacion ndërhyrja kirurgjikale korrigjuese.

Opsionet kirurgjikale janë të shumta dhe përfshijnë procedurat vetëm në indet e buta, në strukturat artikulare apo dhe osteotomitë korrigjuese.

Prognoza është ëpërgjithësisht e mirë por ka dhe raste të rralla recidivash apo ndërlikimesh postoperatore si infeksionet, ngurtësim i artikulacioneve apo hipekorreksioni në varus

Sindroma e Haglund

Ёshtё njё patologji e regjonit kalkanear posterior e karakterizuar me njё bursit nё zonёn pas tendinit tё Akilit, nga njё tendinopati e kёtij tendini dhe njё gungё kockore nё pjesёn e sipёrme tё kalkaneusit. Shkaqet mund tё jenё kongenitale, mikro-trauma (si pёrdorimi i kёpucёve tё papёrshtatshme), nga ndryshime tё mbёshtetjes sё kёmbёs, nga status post-traumatik tё kёmbёs etj. Shumё e shpeshtё tek futbollistёt pёr shkak tё pёrdorimit tё kёpucёve tё sportit.

 

  

 

 

Simptomat: Dhimbje nё zonёn kalkaneare posteriore, çalim, vёshtirёsi nё veshjen e kёpucёve, hiperemi e bursёs retro-kalkaneare, dhimbje akute gjatё prekjes dhe gungё kockore nё zonёn retro-kalkaneare.

Diagnoza: bazohet nё klinikё, anamnezё dhe radiografi apo rezonancё manjetike pёr tё vlerёsuar edhe integritetin morfologjik dhe funksional tё tendinit tё Akilit. Nё fakt shpesh kjo patologji shoqёrohet edhe me probleme tё kёtij tendini.

Terapia: nё shumicёn e rasteve është konservative me pushim tё artikulacionit, pёrdorim i kёpucёve tё pёrshtatshme, fizioterapi (lazer, ultratinguj, tekar). Nёse kjo lloj terapie nuk jep rezultat mund tё kryhet ndёrhyrje kirurgjikale pёr tё hequr bursёn dhe gungёn e kockёs sё krijuar.

 

Neuroma e Morton

Neurinoma apo neuroma e Morton, është një nga shkaqet më të shpeshta të metatarsalgjisë, dhe i dedikohet një dëmtimi degjenerativ të një apo më shumë nervave intermetatarsalë plantarë. Origjina e një dëmtimi të tillë i atribuohet  disa patologjive, deformimeve apo variacioneve anatomike të pjesës së përparme të këmbës si bursiti reaktiv, hiperekstension i artikulacionit metatarso falangeal, trashje e ligamentit  metatarsal si dhe përdorimi i këpucëve të ngushta në majë. Prek më shpesh hapësirën e tretë intermetatarsale dhe më rrallë të dytën

 

 

 

Simptomatologjia: Pacienti referon një dhimbje të lokalizuar në shputën e këmbës midis metararsit të dytë dhe të tretë,  të irradiuar në gishta. Dhimbja është e mprehtë apo si sensacion korenti dhe mund të jetë e pranishme edhe në qetësi. Shpesh dhimbja acarohet gjatë ecjes me këpucë të ngushta ose takë të lartë sidomos në femrat.

Diagnoza: Me vizitë mund të evidentohet një fryrje e vogël në nivelin e hapësirës intermetatarsale të prekur që shoqërohet me atrofi të indit dhjamor plantar dhe shenja sinoviti.

Studimi radiologjik shërben për të përjashtuar deformimet kockore ndërsa për të saktësuar diagnozën vendimtare janë rezonanca magnetike dhe ekografia.

 Terapia: Dhimbjet mund të qetësohen nga injektimi lokalisht i kortizonikëve me anestetikë lokalë. Terapia konservative fillon duke këshilluar përdorimin e këpucëve komode të shoqëruara me suport plantar me shkarkim metatarsal të vendit të interesuar. Nëse terapia konservative nuk funksionon indikohet interventi kirurgjikal i neurolizës (çlirimi i nervit nga komprimimi i indeve përreth)

Prognoza është përgjithësisht e mirë pas interventit.

 

Metatarsalgjia (shputa e dhimbshme)

Metatarsalgjia ёshtё njё dhimbje qe prek kokat e metatarseve nё pjesёn e pёrparme tё kёmbёs. Kjo patologji mund tё shkaktohet nga disekuilibёr postural, ndryshime morfologjike tё kёmbёs (mbi tё gjitha nё kёmbёt me hark), pas frakturave tё pjesёs sё pёrparme tё kёmbёs, faktorё kongenital dhe tё trashёguar. Prek njёsoj meshkujt dhe femrat por ёshtё mё e shpeshtё tek personat qё praktikojnё sport si futbolli, atletika, basket, volejboll. Bёhet fjalё pёr njё patologji shumё invalidizuese e cila mund tё kushtёzojё edhe kryerjen e aktivitetit tё pёrditshёm. Tek moshat e thyera ndodh njё luksacion i kokave tё metatarseve tё cilat duhet tё mbajnё njё peshё akoma mё tё madhe.

 Simptomat: dhimbje nё regjonin e pjesёs sё pёrparme tё kёmbёs e cila theksohet gjatё ecjes, gjatё qёndrimit nё kёmbё si dhe kur preket me forcё zona e sёmurё. Nganjёherё vihet re njё modifikim i morfologjisё sё kёmbёs me shfaqjen nё zonёn e tabanit tё kallove tё dhimbshme. Pacienti zakonisht shkarkon peshёn e trupit nё zonёn e kundёrt duke rrezikuar kёshtu tё shkaktojё njё sindromё me mbingarkesё funksionale kontro-laterale.

Diagnoza: egzaminimi objektiv i kёmbёs largon çdo dyshim mbi patologjinё. Kёshillohet gjithmonё njё egzaminim radiografik pёr tё vlerёsuar patologjinё nё fjalё.

Terapia: terapia fillimish ёshtё konservative duke pёrdorur plantarё tё posaçëm pёr tё larguar peshёn nga zona e sёmurё (metatarset) duke e shpёrndarё nё zonat e tjera tё kёmbёs. Njёkohёsisht duhen kryer cikle fizioterapie pёr tё ulur infiamacionin lokal. Pёrdorimi i barnave duhet kufizuar pёr periudha tё shkurtra: Nёse terapia konservative nuk jep rezultat mund tё kryhet ndёrhyrje kirurgjikale.

 

 

Dëmtimi i Tendinit të Akilit

Tendini i akilit është një nga tendinet më të fuqishëm të trupit  tonë dhe shërben për të realizuar ngritjen në majë të gishtave apo për të realizuar shtytjen gjstë ecjes. Sportet më të shpeshta që shoqërohen me këtë dëmtim janë futbolli, basketbolli, volejbolli dhe atletika. Patologjia prek më shpesh meshkujt e moshave 25-50 vjeç.

    

 

 

Mund të dallohen lezione akute dhe degjenerative pra konsiderohen:

-Ruptura nga trauma direkte (plagë prerëse, shpime...)

-Ruptura nga trauma indirekte (sporte si atletika, ski,etj)

-Ruptura spontane (patologji degjenerative apo trauma të përsëritura)


Simptomat: Ndërsa në traumën akute pacienti referon një event traumatik të ngjashëm me një goditje nga pas të shoqëruar me dhimbje, në rupturat kronike, mund të kemi një histori dhimbjesh të lehta herë pas here të tendinit të shoqëruara me trauma jo serioze me simptomatologji më të sfumuar sesa ruptura akute. Pacienti shpesh referon një shqetësim konstant që zgjat prej kohësh. Pasi ndodh ruptura në vendin e dëmtimit vihet re një mungesë e vazhdueshmërisë së tendinit. Pacienti nuk realizon lëvizjet aktive artikulare dhe ato pasive janë të dhimbshme. Ecja mund të realizohet me vështirësi.

Diagnoza: Si rregull nuk është e vështirë, në fakt në prekje direkt mbi zonën e rupturuar konstatohet një “gap” apo mungesë e vazhdueshmërisë së tij. Disa teste diagnostike specifike mund të realizohen nga ortopedi. Nganjëherë edema, ekimozat dhe dhimbja e vështirësojnë diagnozën dhe mund të nevojiten egzaminime shtesë si Rezonanca Magnetike apo ekografia.


Terapia:  Trajtimi konservativ që konsiston në një periudhë të gjatë imobilizimi në gips mund të përfundojë në riruptura, zgjatje të tendinit, ulje të forcës shtytëse dhe impotencë funksionale.

Për këto arsyeshpesh këshillohet interventi kirurgjikal në kohë sa më të shpejtë. Ndërhyrja quhet “tenorafi” dhe mund të realizohet me teknika të ndryshme

Trajtimi postoperator:  Faza e parë përfshin imobilizim në çizme gipsi për 4 javë dhe pasohet nga një periudhë rehabilitimi disa javore. Kthimi në aktivitete sportive nuk lejohet para ditës së 60-të posoperatore.

 

 

Frakturat e këmbës dhe kaviljes

Frakturat e kёmbёs dhe kaviljes janё trauma shumё tё shpeshta dhe prekin mё shumё meshkujt pasi kёta kryejnё mё shumё sport.

Frakturat maleolare

Bёhet fjalё pёr frakturat e ekstermitetit distal tё tibias dhe fibulës qё shkaktohet zakonisht nga njё rotullim i vrrullshёm i trupit kur personi ka mbёshtetur vetёm njё kёmbё mbi tokё, pas njё përndrydhje tё fortё tё kёmbёs osё pas njё traume direkte tё kaviljes. Pothuajse gjithmonё kёto fraktura janё tё shoqёruara edhe nga dёmtime tё kapsulёs dhe ligamenteve. Maleoli peroneal thyhet mё shpёsh se ai tibial.

Simptomat: dhimbje e fortё nё kavilje dhe menjёherё pamundёsi pёr tё mbajtur peshёn e trupit. Mund tё vёrehet edhe njё deformim nё rast frakture-luksacioni dhe pothuajse gjithmonё vёrehet njё fryrje dhe ekimozё rreth maleolit.

Diagnoza: bazohet mbi simptomat dhe lloji i traumёs. Duhet gjithmonё të kontrollohen dёmtimet vaskulare dhe nervore megjithёse tё rralla. Kёshillohet gjithmonё tё bёhet njё radiografi nё tre projeksione dhe një skaner ose rezonancё manjetike pёr tё vlerёsuar njё dёmtim kapsulo-ligamentoz.

Terapia: varet nga lloji i frakturёs dhe dёmi i shkaktuar. Nё frakturat e thjeshta pa spostim tё maleolit peroneal kryhet nё fillim njё fashim me bende llastiku pёr tre ditё dhe mё pas vihet njё çizme prej gipsi ose njё tutor pёr 30 ditё. Kёmba mund tё mbёshtetet nё tokё pas 15 ditёsh (duke e mbajtur nё resinё ose gips). Nё frakturat e spostuara kёshillohet ndёrhyrje kirurgjikale me reponim dhe sintezё me pllakё dhe vida. Nё kёtё rast kёmba duhet tё mbёshtetet nё tokё pas 10 ditёsh. Pacienti duhet ti nёnshtrohet terapisё antitrombotike pёr parandalim tё trombozave.

Nё frakturat e maleolit tibial, duhet bёrё pothuajse gjithmonё njё ndёrhyrje kirurgjikale e cila parashikon sintezёn e frakturёs me vida tё inkanuluara ose shtiza tё posaçme. Shpesh pёrveç sintezёs sё kockave duhet kryer edhe stabilizimi i aparatit ligamentoz i cili ёshtё pothuajse gjithmonё i dёmtuar

Fraktura e talusit

Pёr shkak tё vaskularizimit tё dobёt tё talusit kjo frakturё konsiderohet si me rrezik tё lartё pёr nekrozё avaskulare post-traumatike. Janё fraktura tё shkaktuara pёrgjithёsisht nga trauma tё fuqishme dhe shoqёrohen shpesh me fraktura maleolare.

Simptomat: dhimbje e fortё nё nivelin e talusitdhe tё thembrёs sё kёmbёs, ekimozё dhe fryrje. Pacienti nuk arrin tё mbёshtesё kёmbёn nё tokё dhe tё lёvizё kaviljen.

 

 

 

Diagnoza: egzaminimi klinik, radiografi e kaviljes, skaner ose rezonancё manjetike.

Terapia: nё frakturat e thjeshta aplikohet bllokim i kaviljes me gips pёr 30 ditё dhe pёr tё gjithё kёtё periudhё nuk duhet mbёshtetur kёmba nё tokё. Nё frakturat e spostuara ёshtё e nevojshme ndёrhyrje kirurgjikale pёr tё bёrё reponimin dhe sintezёn e frakturёs me shtiza metalike, pllaka e vida. Integriteti i vaskularizimit te astragalusit mund të konfirmohet me radiografi duke kёrkuar shenjat e rivaskularizimit (shenja e Hawkins).

 

Frakturat e kalkaneusit

Janё dёmtime shumё tё vёshtira pёr tu trajtuar pёr faktin se mbi kёtё kockё bie pesha e trupit si dhe pёr llojin e frakturёs e cila shkaktohet pothuajse gjithmonё nga rёnia nga lartёsitё. Faktorё rreziku janё osteoporozat dhe aktivitetet sportive tё veçanta. Shpesh shoqёrohen edhe me fraktura vertebrale sidomos tё pjesёs lumbare dhe tё kaviljes.

Simptomat: dhimbje nё prekjen e thembrёs, ekimozё deri nё regioni perimaleolar, pafuqi pёr tё mbёshtetur kёmbёn nё tokё, shpesh dhimbje edhe nё regjonin vertebral lumbar.

Diagnoza: egzaminimi radiologjik ёshtё i nevojshёm pёr diagnozёn. Pёr tё vendosur mbi llojin e ndёrhyrjes kirurgjikale dhe teknikёs qё duhet aplikuar nje egzaminim me skaner ёshtё i kёshillueshёm.

 

 

 

 

Terapia: ёshtё konservative nё frakturat pa spostim, bllokim i kaviljes me tutor ose gips pёr rreth 40 ditё. Gjatё kёsaj periudhe nuk duhet mbёshtetur absolutisht kёmba nё tokё. Pas heqjes sёgipsit do tёfillohet njёperiudhёrehabilitimi motor dhe rekuperimi artikular i kaviljes. Kёto fraktura zhvillojnёshpesh njёdekalçifikim loko-regjonal (atrofia e Sudeck) pёr shkak tёmos mbёshtёtjes sёkёmbёs nёtokёpёr njёperiudhёtёgjatё. Pёr kёtёarsye ёshtёe nevojshme tёkryhet njёprofilaksi pёr stimulimin e e metabolizmit tёkockёs me manjetoterapi, tekar dhe barna.

Nёrast tёnjёfrakture tёrёndёtёspostuar kёshillohet ndёrhyrje kirurgjikale pёr tёrealizuar sintezёn e kockёs me pllaka e vida e cila synon tёri-ndёrtojёplanin anatomik artikular dhe stabilizimin e frakturёs, si dhe nganjëherë njёmbushje tёdifektit kockor duke injektuar çimento të posaçme kockore.

Frakturat e metatarsit

Janёfraktura tёpjesёs sёpёrparme tёkёmbёs tёcilat mund tёndodhin nёtёgjitha grup-moshat tek meshkujt dhe femrat. Janё dёmtime qё ndodhin kryesisht pas njё traume direkte dhe rrallё pas ndonje rrotullimi me kёmbёn e mbёshtetur mbi tokё. Shpesh kёto janё fraktura tё shkaktuara nga stresi i njё stёrvitje tё gjatё.

 

 

 

 

 

Simptomat: pas traumёs vёrehet dhimbje, fryrje, ekimozё, vёshtirёsi pёr tё bmёshtetur kёmbёn nё tokё e pёr mbajtur peshёn e trupit, dhimbje gjatё palpacionit. Nё frakturat e spostuara shpesh vihen re edhe deformime tё kёmbёs.

Diagnoza: bazohet nё anamnezёn e pacientit mbi ngjarjen traumatike dhe radiografinë standard të shputёs sё kёmbёs.

Terapia: menjёherё pas traumёs qese me akull, dhe tё evitohet tё mbёshtetet kёmba nё tokё. Nёse kёmba ёshtё shumё e fryrё mund tё aplikohet njё fashaturё ose gips pёr periudhёn e nevojshme tё riabsorbimit tё fryrjes. Mё pas nuk duhet mbёshtetur kёmba ne tokё pёr 30 ditё. Nё frakturat e spostuara, ёshtё e nevojshme ndёrhyrje kirurgjikale pёr tё kryer sintezёn e kockёs me shtiza metalike tё Kircshner ose pllaka e vida. Shtizat metalike janё tё kёshilluara nё frakturat e kokave metatarsale dhe hiqen pas 3 javёsh, ndёrsa pllaka me vida garanton njё stabilitet rotacional mё tё madh dhe mund tё mbahen pёr gjithё jetёn.

  Frakturat e falangave (gishtave):

Janё fraktura tё shpeshta tё shkaktuara nga trauma direkte. Njё faktor rreziku ёshtё ecja me kёmbё zbathur. Kjo frakturё ёshtё shpesh e shoqёruar me luksacionin e falangёs.

Simptomat: dhimbje, fryrje, pafuqi funksionale, ekimozё pothuajse e menjёhershme, ndryshim i formёs sё gishtit veçanёrisht kur fraktura ёshtё e shoqёruar edhe me luksacion.

Diagnoza: vendoset me klinikë dhe me radiografi.

Terapia: nё shumicёn e rasteve kёto fraktura janё pa spostim dhe mjafton mbёshtjellje e fortё me leukoplast (taping) duke fiksuar segmentin e thyer me pjesёt tjetёr tё gishtit. Nё rastin e frakturave tё spostuara kёshillohet ndёrhyrje kirurgjikale pёr fiksimin e kockave me shtiza metalike tё holla.

 

 

 

Fasciti plantar

Fashiti plantar ёshtё njё sindromё nga mbingarkesa e cila çon nё çarje tё vogla tё pёrsёritura tё fashёs plantare sidomos nё origjinёn e saj nga kalkaneusi dhe ёshtё mё e shpeshtё tek meshkujt dhe tek personat mbi-peshё. Nё kёtё patologji mund tё jenё shkaktarё edhe faktorё tё tjerё mekanikё si deformime tё kёmbёs, elasticitet i reduktuar i tendinit tё Akilit, ose kёpucё tё papёrshtatshme. Pacientёt ankohen pёr dhimbje akute nё shputёn e kёmbёs e pёrqёndruar kryesisht nё zonёn e thembrёs.

 

Simptomat: dhimbja ёshtё veçanёrisht e fortё gjatё ecjes apo vrapimit dhe nё mёngjes gjatё hedhjes sё hapave tё parё. Nganjёherё pacienti ankon dhimbje edhe pas njё periudhe tё gjatё tё qёndrimit ulur. Atletёt e ndjejnё dhimbjen mё tё fortё nё fillim tё stёrvitjes e cila mё pas ulet gjatё ushtrimeve fizike.  Pёrgjithёsisht dhimbja nuk ёshtё kaq e fortё sa tё pengojё atletin tё kryejё aktivitetin sportiv por lёnia pas dore e simptomave dhe vazhdimi i stёrvitjes mund tё keqёsojё patologjinё.


Diagnoza: palpacioni i fashёs plantare (shputёs sё kёmbёs) nё pjesёn ku lidhet me kockёn e thembrёs shkakton dhimbje tё fortё tё shoqёruar edhe me kufizim tё pёrkuljes sё shputёs sё kёmbёs. Ёshtё e kёshilluar njё radiografi e kёmbёs pёr tё pёrjashtuar patologji tё tjera. Po ashtu ёshtё e nevojshme edhe njё ekografi pёr tё vlerёsuar trashёsinё dhe fibrozёn eventuale tё fashёs plantare.

Terapia:pёrgjithёsisht ёshtё konservative, me barna anti-inflamatorё, eventualisht edhe me infiltracion kortizoni. Ёshtё i nevojshёm edhe pёrdorimi i plantarёve tё posaçёm pёr tё reduktuar peshёn e trupit nё pjesёn e dhimbshme. Duhen pёrdorur bendazhe elastike, mbajtje nё pushim e kёmbёs pa e sforcuar shumё, qese me akull nё darkё dhe pas lёvizjes, mbajtja e kёmbёs ngritur mbi jastёk kur pacienti ёshtё nё pushim nё shtёpi. Edhe tekar, fibroliza mekanike dhe “shock waves” nёn kontroll ekografik mund tё japin rezultat tё kёnaqshёm. Shumё e rёndёsishme ёshtё zgjatja e tendinit tё Akilit i cili ёshtё pothuajse gjithmonё i kontraktuar nё kёtё lloj patologjie. Cilado qoftë terapia, pacienti duhet tё ndёrpresё aktivitetin sportiv nganjёherё edhe pёr njё periudhё tё gjatё kohe. Nё raste tё rralla mund tё jetё e nevojshme ndёrhyrja kirurgjikale (çlirim i fascies plantare).

Gishti çekiç

Bёhet fjalё pёr njё pozicion nё fleksion (i pёrthyer) tё artikulacionit inter-falangeal proksimal. Shpesh kjo patologji ёshtё e shoqёruar me deformime tё tjera si hallux valgus. Pёrgjithёsisht ёshtё gisti i dytё i shtrembёruar dhe shpesh kjo patologji ndodh tek personat me kёmbёn me hark.

 

 

 

 

 

Shkaku mё i shpeshtё ёshtё pёrdorimi i kёpucёve tё ngushta qё shtrёngojnё gishtat. Po ashtu mund tё vёrehet edhe nё shumё patologji neuromuskulare nga njё çekuilibrim i forcave muskulare. Duhet patur parasysh se njё shfaqje e kёsaj patologjie pas njё traume mund tё jetё shenjё e sindromёs kompartimentale.

Simptomat: dhimbje shumё e fortё nё prekje dhe kur pёrdoren kёpucё tё ngushta qё shtypin gishtin dhe shpesh nё fazat e avancuara shfaqen edhe kallo tё dhimbshme.

Diagnoza: kryesisht klinike, forma e gishtit nuk lё dyshime mbi diagnozёn. Ёshtё e nevojshme nje radiografi e tё gjithё pjesёs sё pёrparme tё kёmbёs.

Terapia: trajtimi fillimisht mund tё jetё konservativ duke pёrdorur kёpucё mё tё gjёra dhe duke evituar takat. Kёto masa paraprake mund tё ngadalёsojnё evolucionin e sёmundjes por nuk japin njё zgjidhje pёrfundimtare ose korrigjim estetik tё gishtit.Ndёrhyrja kirurgjikale ёshtё zgjidhja pёrfundimtare dhe mё e plotё e kёtij problemi.

 

Distorsioni (ndrydhja) e kaviljes

Paraqet njё nga traumat mё tё shpeshta nё sport dhe jetё. Zakonisht dёmtohet kompartimenti i jashtёm (80% tё rasteve) pas traumёs sё pёrthyerjes sё kёmbёs nga brёnda e cila shkakton tёrheqjen apo kёputjen e ligamentit talofibular dhe tё kapsulёs artikulare. Traumat me pёrthyerje tё kёmbёs nga brёnda shkaktojnё njё dёmtim tё ligamentit deltoid i cili ndodhet nё anёn e brёndshme tё kaviljes. Kur trauma ёshtё e fortё mund tё ketё edhe thyerje tё kockёs maleolare tё brёndshme ose tё jashtme.

Traumat distorsive (pёrndrydhja) mund tё jetё akute (tё shkaktuara nga pёrplasje, ndryshim tё menjёhershёm tё drejtimit tё ecjes apo vrapimit) ose kronike (pas mbingarkesave tё tejzgjatura). Pas pёrndrydhjes sё kaviljes mund tё krijohet njё kuadёr laksiteti me lezion kapsular dhe tё ligamenteve dhe njё kuadёr instabiliteti. Kjo bёn qё pacienti tё ketё njё ndjesi sikur nuk mban dot peshёn e trupit dhe nuk ndjehet i sigurt kur mbёshtet kёmbёn nё tokё.

 

Simptomat:pacienti qё pёson njё pёrndrydhje akute tё kaviljes, ndjen njё dhimbje tё fortё tё menjёhershme e shoqёruar nganjёherё edhe me njё kёrcitje artikulare si “diçka qё thyhet” dhe menjёherё impotenca funksionale e kaviljes ёshtё pothuajse totale. Dhimbja vazhdon tё jetё prezente nё pjesёn e pёrparme tё maleolit (tё brёndshёm ose tё jashtёm) dhe bёhet mё e fortё gjatё palpacionit, fryrje pak a shumё e madhe nё regjonin peri-maleolar, vёshtirёsi nё ecje dhe nё qёndrim nё kёmbё. Mund tёvihet re edhe njёversament artikular, shenjёe njёlezioni kapsular.

Diagnoza:diagnoza e pёrndrydhjes sёkaviljes bazohet tek informacionet qёjep pacienti, simptomat dhe vizita klinike. Duhet tёvlerёsohen edhe dёmtimet e shoqёruara si frakturat e maleolit si dhe frakturat e bazёs sёmetatarsit tёpestё. Pёr kёtёarsye ёshtёgjithmonёe kёshillueshme tёkryhet nje radiografi e kaviljes pёr tёpёrjashtuar frakturat. Pёr tёvlerёsuar lezionet kapsulo - ligamentare ёshtёe nevojshme tёkryhet njёrezonancёmanjetike pa kontrast.

Terapia: pas pёrndrydhjes sёkaviljes edhe kur trauma ёshtёkuruar me efikasitet, nganjёherёmbetet njёdhimbje regjonale e fortёe cila kufizon artikulacionin. Tendinopatia, rigiditeti artikular, fryrja e kaviljes, mungesa e forcёs muskulare, instabiliteti mund tёzgjasin pёr shumёkohё. Menjёherёpas traumёs kёshillohet tёaplikohet qese me akull disa herёnёditё, ndёrsa pёrdorimi i fashove dhe tutorёve nuk kёshillohet. Pasi tёpёrjashtohen trauma kockore, nёbazёtёdёmit tёshkaktuar do tёvendoset njёtutor i posaçёm pёr rreth 15 ditё. Nёrastet jo shumёtёrёnda kavilja mund tёmbahet pa tutor por nuk duhet mbёshtetur nёtokёdhe pacienti duhet tёecёme paterica. Menjёherёduhet filluar fizioterapia (tecar, hipertermi, gjimnastikёproprioceptive) dhe gjimnastika nёujё. Nёato raste qёka edemёtёmadhe mund tёrekomandohet terapi antikoagulante pёr 10 ditё. Njё pasojёqёduhet evituar ёshtё mbajtja e bllokuar kaviljes pёr njёkohёtёgjatёpasi mund tёkrijohet rigiditet artikular. Pёr riedukimin funksional tёkaviljes pas bllokimit me tutor duhet kryer fizioterapia me tekar, hipertermi, gjimnastikёproprioceptive, lazer, ultratinguj nёujё. Fillimi i aktivitetit sportiv varet nga trauma, nga pacienti dhe nga lloji i sportit qё ushtron.

Terapia kirurgjikale: Pjesa mё e madhe e ekspertёve ёshtё e mendimit qё edhe nё traumat mё tё rёnda trajtimi i parё duhet tё jetё konservativ, pra pa ndёrhyrje kirurgjikale. Kirurgjia merret nё konsideratё nё rreth 10% tё pacientёve, pra nё ato raste kur pas trajtimit konservativ mbetet njё instabilitet kronik i kaviljes. Teknikat kirurgjikale janё tё shumta dhe varen nga eksperienca e kirurgut. Teknika e artroskopisё nё kёto raste pёrdoret pёr heqjen e fragmenteve tё kёrcit tё shkёputura nga kocka, nё kondropatitё e gradёs sё tretё apo tё katёrt, pёr ri-tёrheqjen e kapsulёs artikulare dhe tё ligamenteve nёpёrmjet pёrdorimit tё radiofrekuencёs.

 

Artroskopia e kaviljes

Artroskopia e kaviljes ёshtё bёrё kёto vitet e fundit njё teknikё e rёndёsishme kirurgjikale dhe terapeutike me tё gjitha vantazhet qё kjo teknikё mini-invazive ofron. Sigurisht, jo tё gjitha patologjitё qё mund tё prekin kaviljen mund tё trajtohen me artroskopi. Pёr kёtё arsye ёshtё shumё e rёndёsishme tё pёrcaktohet njё diagnozё e saktё klinike pёr trajtimin korrekt tё patologjisё nё fjalё.

Indikacionet: “impingment” kockor ose i indeve tё buta, sinovit, heqje tё fragmenteve tё lira brёnda artikulacionit, kondroablacion i kartilagos, transplant osteo-kondral.

Si teknikё ёshtё e ngjashme me atё tё artroskopisё sё gjurit. Pacienti pozicionohet i shtrirё nё shtratin operator dhe tёrhiqet kavilja pёr tё krijuar mё tepёr hapёsirё nё artikulacion. Operacioni kryhet me anestezi loko-regjonale dhe qёndrimi nё spital ёshtё njё ditor (day-surgery). Kohёzgjatja e operacionit varet nga lloji i patologjisё qё duhet trajtuar si dhe eksperienca e kirurgut. Pas operacionit pacienti duhet tё ecё me paterica pa mbёshtetur kёmbёn nё tokё pёr rreth 5 ditё.

 

Spina kaklaneare

Me emrin “talalgji plantare” apo “spur” pёrcaktohet njё patologji akute ose kronike e thembrёs sё kёmbёs. Shkaqet e mundshme janё:

·         Patologjia e indeve tё buta (fashit, borsit, tendinit)

·         Patologjia e indit kockor (fraktura, spuri kalkanear)

Midis shkaqeve tё patologjisё mund tё pёrmёndim ndryshimet posturale tё cilat modofikojnё aksin podalik duke shkaktuar njё sindromё nga mbi-ngarkesa, deformimet e kёmbёs dhe tё thembrёs (mbi tё gjitha kёmba me hark), kёpucёt e papёrshtatshme, fraktura tё mёparshme etj. Sportet mё tё rrezikshme janё ato qё ushtrojnё nje forcё shtypёse nё nivel tё kalkaneus si basketbolli, futbolli, vrapi.

 

 

 

 

 

Njё nga shkaqet mё tё shpeshta tё dhimbjes sё thёmbrёs sё kёmbёs ёshtё e ashtuquajtura spina ose gembi i kalkaneusit, njё dalje e kockёs si majё nё pjesёn e poshtme tё kalkaneusit. Ky zgjatim formohet pёr difekte posturale ose tё mbёshtetjes sё kёmbёs, pёr mikrotrauma të shpeshta (atletё, futbollistё, etj), pёr shkaqe gjenetike ose idiopatike, pёr mbipeshё. Janё tё prekur mё tepёr meshkujt pasi kryejnё mё shumё aktivitet fizik dhe punё tё rёnda. 

Simptomat:dhimbje nё thembёr tё kёmbёs kur mbёshtetet nё tokё, vёshtirёsi nё kryerjen e aktivitetit sportiv dhe nganjёherё fryrje nё zonёn e prekur. Pacienti shpesh referon qё dhimbja shtohet kur pёrdor disa lloje kёpucёsh dhe shpesh edhe kur ecёn zbathur. Dhimbja zvogёlohet kur pacienti pushon shtrirё në shtrat.

Diagnoza:Radiografia nё projeksion lateral vё nё dukje zgjatimin kalkanear. Kur radiografia nuk vё nё dukje kёtё spinё kockore rakomandohet tё bёhet njё ekografi e indeve tё buta tё thёmbrёs, pasi mund tё dyshohet edhe njё fashit plantar.

Terapia:Pёrdorimi i plantarёve tё posaçёm midis kёmbёs dhe kёpucёs qё tё shkarkohet ngarkesa e trupit nё pjesёt e tjera tё kёmbёs duke e reduktuar kёshtu pёshёn mbi thembёr, barna anti-infiamatorё, cikёl fizioterapie me tekar, hipertermi, ultratinguj nё ujё. Nё ato raste kur trajtimi i mёsipёrm nuk jep efekt, ёshtё e kёshilluar pёrdorimi i “shock waves”. Kёshillohet gjithashtu qё pacienti tё bjerё nё peshё nёse ёshtё nevoja. Terapia infiltrative me kortizon duhet tё kufizohet nё raste tё rralla kur trajtimi konservativ nuk ka dhёnё rezultat. Infiltracionet me kortizon pas njё periudhe pёrmirёsimi mund tё keqёsojnё akoma mё tepёr gjёndjen e pacientit pasi shton rrezikun e mikrokalçifikimeve (precipitim i kortizonit). Terapia kirurgjikale ёshtё e kufizuar vetёm pёr njё pёrqindje tё vogёl tё pacientёve qё kanё provuar tё gjitha terapitё e sipёr-pёrmendura. Operacioni konsiston nё heqjen e spinёs sё kalkaneusit me njё çarje laterale.

 

PROTEZA KOKSO-FEMORALE

 

Çfarë ështëkoksartroza?

Artroza kokso-femorale ose koksartroza është sëmundja më e zakonshme që mund të kapë artikulacionin kokso-femoral të një personi të rritur. Eshtë një sëmundje kronike, degjenerative e cila vjen gradualisht dhe çon në kufizim progresiv të aftësisë së lëvizjes brënda disa vitesh. Mund të përkufizohet si një lloj "konsumimi" i pjesëve të artikulacionit, në të cilën shtresa e kartilagos (kërcit) që mbulon kokën e femurit dhe kavitetin acetabular hollohet gradualisht deri sa zbulohet kocka që është nën të. Kjo reagon duke prodhuar pjesë të vogla me majë të dala që quhen osteofite. Në fazat më të përparuara të sëmundjes, kapsula artikulare bëhet më e trashë dhe muskujt tkurren derisa krijojnë deformimet që karakterizojnë koksartrozat e vjetra.

Kush sëmuret më shumë?

Koksartroza është një sëmundje tipike e moshave të kaluara (mbi 60 vjeç), e cila, në formën primare (kur shkaku nuk është i njohur) kap më shumë meshkujt. Në raste të formave dytësore, pra që vijnë si pasojë e një patologjie egzistuese, mosha e shfaqjes së sëmundjet ulet deri në 30-40 vjeç dhe kap më tepër femrat pasi është e lidhur me displazine e artikulacionit koksofemoral.

Cilat janë shkaqet?

Koksartroza primare është një sëmundje për të cilën nuk dihen shkaqet. Me shtimin e njohurive mbi sëmundjen, rastet e pacientëve me koksartrozë primare do të reduktohen. Sot, në krahasim me ç’farë ndodhte para dhjetë vjetësh, vetëm pak koksartroza mund të quhen primare. Koksartroza dytësore varet pothuajse gjithmonë nga ç’rregullime lokale (thyerje të kockave, nekrozëe kokës së femurit, displazi e artikulacionit, bllokim acetabulo-femoral, sëmundja e Perthes, sëmundja e Paget) dhe rrallë nga çrregullime sistemike (sëmundja e Cushing, përdorimi për një kohë të gjatë i kortizonikëve, sëmundje dismetabolike).

 

Si shfaqet?

Pazienti me koksartrozë paraqet një dhimbje tipike (koksalgji), të lokalizuar në zonën inguinale dhe nganjëherë edhe në zonën gluteale. Shpesh dhimbja përhapet gjatë pjesës së përparme të kofshës deri në gju. Meqenëse origjina e dhimbjes është kryesisht mekanike, kjo provokohet gjatë ecjes dhe nga lëvizjet e artikulacionit në përgjithësi, ndërsa lehtësohet gjatë pushimit. Dhimbja e shkaktuar nga ngarkesa bën që pacienti të mbështetet më pak në anën e këmbës së sëmurë. Dhimbja gjatë ecjes provokon në mënyrë reflektore kontraktimin e muskulaturës. Vërehet se si pacienti nuk arrin të rrotullojë këmbën ne fillim nga ana e brëndshme dhe më vonë edhe lëvizjet e tjera si p.sh. veshja e këpucëve bëhen të pamundura. Në fazat më të përparuara konsumimi i veshjes kartilagjinoze të pjesëve artikulare mund të shkaktojë shkurtim të kembës së sëmurë deri më shumë se 1 cm.

Cilat janë egzaminimet e nevojshme?

Diagnoza e koksartrozës (dhe sidomos klasifikimi i saj) është radiologjike. Eshtë e mjaftueshme një radiografi në dy pozicione standard (antero-posteriore e legenit dhe aksiale e artikulacionit) për të vënë në evidencë katër shenjat radiologjike fondamentale të artrozes: zvogëlim i hapësirës artikulare, shtim i densitetit të kockës, geode dhe osteofite.

                                       

 

Artikulacion i shëndoshë                 Artikulacion me koksartrozë

 

Si kurohet?

Sot zgjidhja më efikase është protezimi i artikulacionit kokso-femoral të sëmurë. Sidoqoftë kohëzgjatja e limituar e protezave (që është një problem real për pacientët më të rinj) dhe invaziviteti i konsiderueshëm i operacionit bëjnë që kjo lloj ndërhyrje të jetë e këshilluar për format më të përparuara, që janë të karakterizuara nga një keqësim i cilësisë së jetës dhe përdorim të shpeshtë të ilaçeve kundër dhimbjes. Terapia farmakologjike është paliative dhe duhet kryer mundësisht në mënyrë ciklike dhe jo të vazhdueshme, për të qetësuar dhimbjet e pacientit që nuk është për tu operuar (pasi ka akoma simptoma jo shumë të forta ose është i paoperueshëm).

Ilaçet që përdoren më shumë janë anti-inflamatorët/anti-dhimbje, ndërsa disa integratorë mund të ngadalësojnë degjenerimin e indit kartilagjinoz por nuk është akoma shumë e qartë nëse kanë vërtet një efekt përmirësues. Ky artikulacion ndodhet në thellësi dhe është e vështirë të arrihet nëpërmjet lëkurës me injeksione. Marrja e ilaçeve me rrugë sistemike është mënyra më efikase. Terapia infiltruese është e këshillueshme vetëm në raste shumë të veçanta dhe është kompetencë e specialistit ortoped. Po ashtu terapitë fizike (lazer, ultratingujt, elektroforeza etj) janë zakonisht jo efikase. Në personat e shëndoshë, rënia nga pesha jep përmirësime të mëdha dhe mund edhe të ngadalësojë evolucionin e dëmtimit artikular, ndërsa një aktivitet fizik i moderuar pa ngarkesa (not, biçikletë) lejon që të ruhet lëvizshmëria dhe toni muskular, duke ngadalësuar shfaqjen e rigiditetit. Natyrisht aktiviteti fizik me pesha, si vrapimi dhe sporte të tjera më të rënda duhen evituar, pasi mund të përshpejtojnë  dëmtimin e kartilagos artikulare.

Ç’farë është proteza e kokso-femorale?

Proteza totale kokso-femorale është një artikulacion artificial i realizuar nga lidhja e disa metaleve, materiale plastike dhe qeramike që zëvendëson artikulacionin e sëmurë, duke eliminuar burimin e dhimbjes në mënyrë efikase dhe të vazhdueshme. Proteza është e përbërë nga një kupë që vendoset në gropën e acetabulit (në kockën e legenit) dhe një kunj që vendoset në kockën e femurit. Tek kunji montohet një kokë protezike prej metali ose qeramike e cila do të artikulohet me sipërfaqen e brëndshme të kupës.  

Fiksimi i pjesëve e cila më përpara bëhej vetëm me çimento akrilike, sot është më shumë biologjike, pra nga infiltrimi i kockës në sipërfaqen poroze të elementeve të protezës. Kjo quhet proteza e pa çimentuar. Në raste të veçanta, si osteoporozë e rëndë, proteza e çimentuar është zgjidhja më e sigurt.

 

 

Kur është i këshilluar operacioni?

Kjo lloj ndërhyrje kirurgjikale është e këshilluar në të gjitha rastet e koksartrozave primare apo dytësore në momentin kur simptomatologjia nuk mund të kontrollohet me kurime mjekësore dhe fizioterapi. Edhe artiriti (artriti reumatoid, spondiliti ankilozant, artriti psoriazik) mund të kenë nevojë për një ndërhyrje protezike kur artikulacioni është dëmtuar rëndë. Proteza është e këshilluar edhe në rastet më të përparuara të nekrozës së kokës së femurit, kur nuk është më e mundur që të shpëtohet artikulacioni. Proteza kokso-femorale mund të vendoset edhe në rast të frakture të qafës së femurit. Në këtë rast, nëse artikulacioni nuk është artrozik dhe pacienti është shumë i moshuar, një protezë parciale (vetëm femorale) është e preferueshme, pasi mund të vendoset me një operacion më pak invaziv.

Si kryhet operacioni?

Ndërhyrja kirugjikale e protezës kokso-femorale mund të realizohet në disa mënyra (të përparme, laterale dhe të pasme). Nuk egziston një mënyrë ideale dhe varet në radhë të parë nga eksperienca personale e kirurgut.

Në një proteze standard qafa dhe koka e femurit hiqen dhe zëvendësohen të dyja me protezë..

 

Kunji vendoset në brëndësi të kanalit të kockës së femurit, pasi ky i fundit është përgatitu r në mënyrë të posaçme. Në të njëjtën mënyrë kupa vendoset në brëndësi të acetabulit pasi hiqet kartilago që ka mbetur. Në përgjithësi në protezat e pa-çimentuara vendoset një kupë pak më e madhe në gropën e acetabulit të përgatitur, duke bërë të mundur një mbërthim “me presion” që garanton stabilitetin. Nëse kocka nuk është rezistente në mënyrë të mjaftueshme, siç ndodh në rastet me osteoporozë të rëndë, mund të jetë e nevojshme të vendosen disa vida për ta mbërthyer më mirë.

 

Radiografi para dhe pas operacionit

 

 

Cilat janë rreziqet?

Proteza kokso-femorale është një operacion shumë frekuent dhe pacientët janë shumë të kënaqur në përgjithësi. Megjithatë, është një ndërhyrje kirurgjikale e rëndësishme dhe si e tillë ka edhe rreziqet e saj, të cilat duhet të jenë të qarta për pacientin para se të hyjë në sallën e operacionit. Tre janë rreziqet më të mëdha:

1.      Infeksioni i indeve rreth protezës; është ndërlikimi më i rëndësishëm, pasi sipërfaqja metalike e impiantit përbën një terren ideal për rritjen e baktereve larg nga mbrojtja imunitare e organizmit. Infeksioni ndodh në 0,5-3% të rasteve, edhe nëse është mbajtur një sterilitet optimal, është kryer një proçedurë kirurgjikale korrekte dhe është bërë një profilaksi antibiotike adekuate. Diabeti i sheqerit dhe kushtet e një imunodefiçence e rritin rrezikun në mënyrë sinjifikative. Megjithëse pjesa më e madhe e infeksioneve ndodh menjëherë pas operacionit, egziston mundësia që një infeksion të shfaqet edhe pas disa vitesh. Trajtimi bëhet pothuajse gjithmonë nëpërmjet një ndërhyrje kirurgjikale duke pastruar plagën, nëse kryhet në javët e para pas implantit, por mund të ketë nevojë edhe për një zëvendësim të protezës nëse infeksioni bëhet kronik, apo kur fillon pasi ka kaluar shumë kohë nga operacioni i vendosjes së protezës.

2.      Tromboza venoze; me rrezikun e një embolizmi polmonar, ka një frekuencë shumë të ulët me protokollet aktuale të parandalimit (që parashikojnë përdorimin e ilaçeve antikoagulantë dhe të çorapeve elastike gjatë gjithë periudhës pas operacionit). Megjithëse flebografia (e cila bëhet vetëm për motive të kërkimeve shkencore dhe jo si routinë) ka treguar që rreth 15% e pacientëve zhvillon njëfarë bllokimi venoz, dhe vetëm në raste të rralla kjo bëhet simptomatike. Vetëm në raste të jashtëzakonshme tromboza e venës së këmbës mund të shkaktojë një emboli polmonare. Të njëjtat ilaçe që përdoren për parandalimin mund të përdoren edhe me dozazh të rritur në terapinë e këtij komplikimi.  

3.      Luksacioni është spostimi i kokës së femurit jashtë kupës. Kjo mund të ndodhë në periudhën pas operacionit në rast se pacienti kryen disa lëvizje siç janë përthyerja e lëllkut më shumë se 90° dhe kryqëzimi i këmbëve (hedhja këmbë përmbi këmbë kur je ulur në karrige). Këto lëvizje janë rreptësisht të ndaluara në 6 javët e para pas operacionit. Mungesa e tonit muskular është faktor predispozicioni për këtë ndërlikim i cili për fat të mirë zgjidhet shpesh me manovra ortopedike që bëhen me anastezi pa qënë nevoja për ndërhyrje kirurgjikale.

Si është periudha pas-operacionit?

Pas operacionit pacienti qëndron i shtruar në repart për një periudhë kohe normalisht prej 7 ditësh. Lëvizja fillon zakonisht në ditën e dytë me ndihmën e patericave për të evituar ngarkesë mbi këmbën e operuar. Në implantet e çimentuara është e mundur që patericat të hiqen para kohe, menjëherë pasi janë shëruar indet e buta (brënda 2 javësh), ndërsa në protezat e pa-çimentuara është e preferueshme të pritet 4-6 javë për të mos ngadalësuar proçesin e integrimit të kockave me protezën. Rehabilitimi menjëherë pas operacionit ka si synim fillimin e lëvizjes duke e mbështetur lehtë këmbën e operuar si dhe ushtrime për të mbajtur një ton muskular adekuat. Pas 6-8 javësh, në prezencë  të një ecurie të rregullt, pacienti mund të kthehet në aktivitetin e një jete normale.

Sa është kohëzgjatja e një proteze kokso-femorale?

Protezat që janë aktualisht në dispozicion kanë një kohëzgjatje prej 15 vitesh, por variabiliteti individual është shumë i madh. Pesha trupore dhe lloji i aktivitetit fizik kanë një rëndësi të madhe në kohëzgjatjen e protezës. Një pacient i moshuar, i dobët, që nuk ka nevojë për lëvizje të mëdha dhe nuk kryen shumë aktivitet fizik, mund të themi se proteza e tij do të jetë për gjithmonë. Por nuk është e njëjta gjë për një të ri, aktiv dhe të shëndoshë i cili është e mundur të ketë nevojë për një operacion të dytë të vendosjes së një proteze të re me kalimin e kohës.

PATOLOGJITË PEDIATRIKE

Patologjitë ortopedike të moshave pediatrike, kanë karakteristika shumë të ndryshme krahasuar me të rriturit. Trauma për shembull, është shumë heterogjene, sepse ajo përfshin një gamë të moshave duke filluar nga 3 vjeç deri në adoleshencë dhe është jashtëzakonisht e ndryshueshme sipas vendit të dëmtimit dhe moshës së fëmijës.

Lezionet e kockave janë të përfaqësuara nga frakturat. Në të vërtetë, në më të shumtën e rasteve bëhet fjalë për ndërprerje të pjesshme të integritetit kockor pa spostime të mëdha apo të ashtuquajturat fraktura të shkopit të gjelbër” të cilat trajtohen në mënyrë konservative dhe shërohen me sukses. Në rastet kur spostimi i fragmenteve kockorë është i plotë ndërhyrja kirurgjikale duhet të jetë sa më pak invazive që të jetë e mundur. Kërkesa për invazivitet minimal, është për shkak të faktit që në moshat pediatrike dhe adoleshente (deri në 13 vjeç), janë akoma të hapura zonat e rritjes me bërthamat përkatëse epifizare. Dëmtime akute në nivelin meta-epifizar, janë të rrezikshme për interferenca të mundshme në proceset e rritjes normale dhe mund të çojnë në pasoja të përhershme ndonjëherë edhe kur trajtohen siç duhet.

DISPLAZIA ZHVILLIMORE KOKSOFEMORALE (DZHK)

Është sëmundja më e shpeshtë kongjenitale e skeletit, e karakterizuar nga paqëndrueshmëria e artikulacionit për shkak të laksitetit të kapsulës artikulare dhe ligamenteve qërrethojnë artikulacionin apo për shkak të displazisë së lindur të folesë acetabulare. Vërehet një keqformim i kërcit acetabular dhe kontrakturë muskulotendinoze rreth artikulacionit. Ndryshimet në kocka dhe indet e buta tentojnë të rëndohen me kalimin e moshës dhe kthehen në permanente nëse sëmundja lihet pa trajtim. Vetëm në 2% të rasteve ka një dalje të mirëfilltë të kokës femorale nga foleja acetabulare. Sëmundja është mjaft e shpeshtë në vendet që lagen nga deti Mesdhe, (rreth 10 në çdo 1000 fëmijë) dhe seksi femër preket rreth tre-katër herë më shpesh se meshkujt.  Vendi ynë rrjeshtohet në vendet me sëmundshmëri në shifra edhe më të larta prandaj rëndësi të veçantë merr identifikimi dhe referimi tek mjeku specialist ortoped i të ashtuquajturve “fëmijë të riskuar”. Këtu përfshihen fëmijë nga lindje podalike, lindje të vonuara apo mbipeshë, binjakët, fëmijë me të afërm me DZHK, bebet me çfarëdolloj patologjie tjetër të lindur psh polidaktili (gjashtë gishta kembësh)etj.

Simptomat: Për fat të keq displazia zhvillimore koksofemorale nuk ka shenja të dukshme klinike në të porsalindurit e për këtë arsye të gjithë neonatët duhen vizituar klinikisht për praninë e laksitetit të artikulacionit koksofemoral duke performuar teste të veçanta diagnostike si Ortolani apo Barlou. Pas moshës së ecjes ajo manifestohet me çalim, që është edhe shenja më dramatike e që tregon se diagnoza është shumë e vonuar. Disa shenja alarmi si asimetria e palave të lëkurës apo një kufizim i hapjes së kofshëve në bebet e muajve të parë të jetës duhet të na bëjnë që fëmija të vizitohet sa më parë nga specialisti ortoped.

Diagnoza: Në ditët tona i një rëndësie të veçantë është egzaminimi ekografik i artikulacionit koksofemoral, i cili përveçse është krejt i padëmshëm lejon vizualizimin perfekt të indeve të buta duke u bërë mjeti kryesor i parandalimit të kësaj sëmudjeje në të gjithë botën. Pas muajit të tretë të jetës radiografia e baçinit na jep të dhëna më të sakta. Të dy testet duhet të interpretohen nga specialistë me përvojë të madhe.


Trajtimi:Konsiston në vendosjen dhe mbajtjen e kokës femorale në brendësi të acetabulit dhe varet jashtëzakonisht nga mosha në të cilin ai fillohet. Në mosha të vogla dhe raste të lehta do të mjaftonte përdorimi i “pelenave”  apo jastëkëve të posaçëm për disa muaj. Në rastet e luksacioneve apo kur sëmundja diagnostikohet në moshë të madhe, mjekimi bëhet më i vështirë dhe kalon përmes imobilizimeve në gips dhe/ose interventeve të vështira dhe mjaft impenjative në indet e buta apo kockat e baçinit.

PES EKUINOVARUS I LINDUR (PEV)

Është një keqformim i lindur i karakterizuar nga një deformim i këmbës e cila nuk mbështetet në tokë në pikat e zakonshme. Shfaqet në një në çdo njëmijë të porsalindur, më shpesh në meshkuj dhe zakonisht është e dyanshme.

Simptomat: Deformimi është zakonisht i dukshëm dhe konstatohet herët pas lindjes nga personeli apo familiarët. Këmba paraqitet e kthyer dhe e rrotulluar nga brenda, me tendinin e Akilit më të shkurtër dhe gishtat të mbledhur.

 

Diagnoza:  Kjo zakonisht nuk ofron vështirësi, dhe bëhet vetëm me egzaminim fizik. Ajo është e ndarë në disa lloje në varësi nga shkalla e gravitetit. Radiografitë janë të dobishme për qëllime diagnostike dhe për të përcaktuar raportet anormale të kockave të këmbës.

Trajtimi:  Duhet të filluar sa më shpejt të jetë e mundur. Në ditët e para pas lindjes bëhen manovra korrigjuese manuale (manipulime redresive) që mund të bëhen nga edhe nga familjarët. Pas 10 deri 15 ditësh fillohen redresimet me gips i cili rinovohet çdo 15 deri 20 ditë. Pas 2 ose 3 muajsh zakonisht pason korrigjimi kirurgjikal (zgjatja e tendinit të Akilit). Në raste të rënda, para vitit të 5-të mund të vazhdohet me transpozimet tendinoze apo osteotomitë korrigjuese.

FRAKTURAT PEDIATRIKE

Frakturat në mosha pediatrike janë evenimente mjaft të shpeshta dhe klasifikohen në të njëjtën mënyrë si tek adultët.

Trajtimetkanë tendencë të jenë më konservative (gips,traksion), qoftë për shkak se frakturat e spostuara tek fëmijët kanë kufij më të gjerë kompensimi, qoftë dhe për praninë e zonave të rritjes ende të hapura. Për këto arsye edhe kur ndërhyrjet kirurgjikale janë të domosdoshme rekomandohet të realizohen me sa më pak ekspozim dhe materiale sinteze sa më minimale (psh. shtiza Kirschner).

Një ngjarje shumë delikate përbejnë thyerjet epifizare, që prekin zonat e rritjes së kockave të gjata, në të cilat si rezultat i ndalimit të rritjes në zonat e prekura, mund të shfaqen më vonë deformime në zhvillimin korrekt të kockave apo artikulacioneve.

1. GJURI

Artikulacioni i gjurit lidh midis tyre femurin, tibien dhe patelën (kupën e gjurit). Sipërfaqet e kockave janë të mbuluara nga një shtresë kartilagoje (kërci) që zvogëlon forcat e fërkimit. Menisqet (dy për çdo gju) kanë formë patkoi dhe ndodhen midis femurit dhe tibies e shërbejnë si amortizatorë dhe mbrojnë sipërfaqen artikulare të kontaktit. Ligamentet lidhin midis tyre disa struktura, kryesisht femurin dhe tibien duke stabilizuar si litarë artikulacionin. Kapsula është një lloj mbështjellëse që rrethon gjurin dhe përmban likidin sinovial që ushqen dhe lubrifikon artikulacionin.

Dëmtimet në brëndësi të gjurit përbëjnë një kuadër klinik shumë të shpeshtë në traumatologi. Distorsioni (përndrydhja) i gjurit prek edhe komponentet ligamentoze, kapsulare, meniskale dhe muskulo-tendinoze. Strukturat anatomike të gjurit janë të lidhura ngushtë midis tyre dhe për këtë arsye pothuajse asnjëherë nuk dëmtohet vetëm një komponent i veçantë struktural, por shpesh disa komponente anatomike. Madhësia e dëmit varet natyrisht nga rëndësia e lezionit dhe mund të vërehen që nga tërheqjet apo përdredhjet e disa fashave deri në këputje të pjesshme ose të plota të ligamenteve.

 

Rezonanca manjetike: Ligamenti kruciat normal

 

Rezonanca manjetike: Ligamenti kruciat i këputur

 


1.1 Dëmtimet e kartilagos (kërcit)

Kartilago artikulare (kërci) është një ind elastik shumë rezistent ndaj presionit dhe tërheqjes. Funksioni i tij kryesor është që të ulë forcat e fërkimit midis kockave dhe normalisht sipërfaqja e tij paraqitet e lëmuar. Qelizat e indit kërcor, kondrocitet prodhojnë substancen bazë të këtij indi e cila ka karakteristikën të jetë pak e vaskularizuar. Gjatë jetës rezistenca dhe sipërfaqja e lëmuar e kërcit mund të demtohet nga një sërë faktorësh që e ekspozojnë para dëmtimeve pak a shumë të rënda. Disa persona kanë një predispozicion gjenetik të trashëguar që të zhvillojnë një degjenerim të parakohshëm (në përgjithësi kërci tek këta persona është më i butë dhe i deformueshëm), ndërsa të tjerë megjithëse kryejnë aktivitet sportive ose punë të rënda nuk zhvillojnë patologji të veçanta të kërcit.

 

Kërci normal i parë me artroskopi

 

Kërci i dëmtuar i parë me artroskopi

Dëmtimet ndahen në:

1.   Parësore ose post-traumatike: si frakturat, distorsionet, origjina gjenetike etj.

2.   Dytësore ose degenerative: të shkaktuara nga konsumimi, sëmundjet metabolike.

Patologjitë e kërcit të gjurit janë shumë të shpeshta dhe shfaqen edhe në moshë të re. Në kuadrin e patologjive të kërcit, vlen të nënvizohen studime të rëndësishme që aktualisht synojnë në trasforminim e qelizave staminale në qeliza të indit kërcor në mënyrë që të bëhet transplant. Aktualisht kërci i dëmtuar kurohet me transplant të qelizave kartilagjinoze të marra nga pacienti. Me anë të kësaj metode të re, kondrocitet mund të prodhohen në sasi të mëdha dhe mund të përdoren për kurimin e këtyre dëmtimeve. Mundësia e përdorimit të qelizave staminale për prodhimin e indit kartilagjinoz hap dyer të reja në kurimin e patologjive të artikulacioneve.

 

1.1.1 Kondropatitë evolutive (sëmundjet e kërcit të moshave në zhvillim)

Kondropatia në moshat në zhvillim (11-15 vjeç): Që në moshë të re mund të shfaqen difekte ose konsumimi i parakohshëm i kërcit artikular. Këto sëmundje shkaktohen mbi të gjitha nga faktorë të lindur ose të trashëguar. Bëhet fjalë për patelën (kupën e gjurit) jo-në-aks, displazitë e kockave, gjunjët e shtrembëruar (valgus ose varus), apo difekte që varen nga këmba dystaban apo e deformuar (valgus). Mbi të gjitha një kondropati tipike e moshave në zhvillim është Osteokondriti disekant. Bëhet fjalë për një proçes gjatë të cilit një segment i kërcit dhe të kockës sub-kondrale shkëputet plotësisht ose pjesërisht nga sipërfaqja artikulare. Lokalizimi më i shpeshtë është në kondilin medial, dhimbja shfaqet gjatë qëndrimit në këmbë dhe shtohet gjatë aktivitetit fizik.

Diagnoza:Bazohet në egzaminimin klinik, dhe mbi studimin radiologjik (radiografi dhe rezonancë manjetike nukleare). Është mirë të vlerësohet shtrirja e lezionit dhe lokalizimi i tij pasi këto parametra janë të rëndësishëm për trajtimin e kësaj patologjie.

Terapia: Nëse pjesa e kërcit e dëmtuar është plotësisht e shkëputur atëherë mund të hiqet me artroskopi, ndërsa nëse është akoma pjesërisht e ngjitur me kockën, mund të fiksohet me vida ose gozhdë të vogla të bioabsorbueshme gjithmonë me artroskopi. Në varësi të shtrirjes së lezionit është e mundur të implantohet një copë osteokondrale ose kondrocite autologe.

Sa herë që ndodhemi përpara një fëmije me gju të fryrë, me dhimbje dhe të ngrohtë pa një traumë, është gjithmonë e këshillueshme të përjashtohet një sëmundje reumatike e moshës së re të cilat mund të kenë një simptomatologji të ngjashme; për këtë arsye është mirë të kryhen analizat për sëmundje reumatike (pcr, aslo, cpk, reuma test, ana, asma, W. Roose)

 

1.1.2 Kondropatitë juvenile (të moshave të reja)

Kondropatitë juvenile: Tek të rinjtë dhe të rriturit, dhimbjet dhe kufizimet funksionale të shkaktuara nga një problem i kërcit janë shumë të shpeshta. Mbi të gjitha kush kryen sporte si futboll, basketboll, ski, atletikë, ka rrezik të konsumimit të parakohshëm të kërcit. Dëmtohen në mënyrë të veçantë sipërfaqet artikulare të kondileve femorale (më shumë ai medial) dhe sipërfaqja e kontaktit midis kupës së gjurit dhe femurit. Shkaqet janë jo vetëm predispozicioni mekanik i lindur dhe i fituar gjatë jetës por edhe traumat e vogla të sportit.

Për shembull, nëse një   fëmijë fillon shpejt një sport me intensitet të lartë për moshën e tij është një nga shkaqet që përshpejtojnë proçesin e degjenerimit të kërcit.

Simptomat:mund të jetë pa simptoma, por zakonisht shfaqet me dhimbje në zonën e përparshme të gjurit, e cila shtohet gjatë aktivitetit fizik dhe vazhdon edhe pas aktivitetit. Pacienti ndjen dhimbje të fortë kur ngjit por sidomos kur zbret shkallët, kur përpiqet të qëndrojë në këmbë pasi ka ndënjur shumë kohë i ulur (p.sh. në kinema). Dhimbja është shpesh më e fortë pasi përfundohet aktiviteti sportiv se sa gjatë tij, dhe ndonjëherë mund të ketë edhe versament (grumbullim lëngu në gju) me kufizim të lëvizjes artikulare.

Diagnoza: Është përgjithësisht klinike me një vizitë të detajuar dhe skrupuloze për të vlerësuar simptomat që çojnë në një diagnozë të saktë. Egzaminimet që duhen kryer janë rezonanca manjetike dhe radiografia për vlerësimin e strukturave artikulare dhe komponentet e ndryshme të kockave. Veçanërisht duhet bërë kujdes në kongruencën delikate midis kupës së gjurit dhe femurit, zonë e cila është më e predispozuar për të zhvilluar një patologji të tillë.

Terapia: Fillimisht bazohet në terapinë me ilaçe anti-infiamatore (NSAID ose kortizonikë) dhe në fizioterapi (tecar, hipertermi). Në një fazë të dytë nëse terapia konservative nuk jep rezultate mund të kryhen infiltracione në gju. Përdorimi i infiltracioneve brenda artikulacioneve këto vitet e fundit ka marrë një zhvillim të madh edhe nga zbulimi i ilaçeve të reja. Acidi hialuronik për shembull, ka patur këto vitet e fundit një përmirësim të dukshëm biologjik dhe biokimik; terapia me këtë acid, i cili është një konstituent natural i organizmit tonë, parashikon një cikël prej 3 ose 5 infiltracionesh (një herë në javë). Mund të përdoret sipas rastit acid hialuronik me peshë të lartë ose të ulët molekulare, i pari penetron më lehtësisht në brëndësi të indit kartilagjinoz, ndërsa i dyti do të japë një rezultat mekanik më të mirë. Nganjëherë mund të bëhen infiltracione me kortizon i cili këshillohet nëse terapia me acid hialuronik dështon dhe në pacientë mbi 50 vjeç. Kur kondropatia është e gradës së rëndë, ose kur është resistente ndaj terapive konservative mund të kryhet një ndërhyrje kirurgjikale. Kjo proçedurë kryhet me artroskopi dhe parashikon pastrimin e kërcit dhe eventualisht ripërtëritjen e tij. Sipas rasteve teknikat e përdorura janë të shumta dhe janë: kondroablacioni me radiofrekuencë, perforacionet osteokondrale, transplanti i kondrociteve autologe, vendosja e materialeve biologjikisht të përshtatshëm, etj.

 


1.2. Përndrydhja e gjurit (distorsioni)

Është një traumë e shpeshtë sidomos tek ata që praktikojnë sporte si futbolli, basketbolli, volejbolli. Dëmtimet e aparatit kapsulo-ligamentoz e kanë maksimumin e incidencë në moshën 20-30 vjeç dhe janë më të shpeshta tek meshkujt, 3:1 në krahasim me femrat. Stabiliteti i gjurit garantohet nga kompleks strukturash të quajtura “kapsulo-ligamentoze” dhe ndahen në struktura qëndrore (ligamentët kruciat) dhe struktura periferike (ligamentët kolateral, tendinat popliteal dhe aparati muskular). Tek fëmijët këto dëmtime janë të rralla pasi këto struktura janë shumë elastike. Pas një traume të gjurit duhet të vlerësohet dëmi i shkaktuar nëpërmjet një egzaminimi klinik dhe instrumental si rezonanca manjetike etj.

 

Simptomatologjia e dëmtimeve akute të gjurit shfaqet shpesh me versament, dhimbje të fortë, kufizim funksional i lëvizjes, instabilitet artikular i shkaktuar nga lezioni i fibrave ligamentoze. Dëmtimet meniskale mund të shkaktojnë një bllokim artikular në pozicion gjysëm të përthyer, dhimbje e fortë në anën e brëndshme ose të jashtme në varësi të meniskut të dëmtuar, versament, hipo-tono-trofi e parakohshme e muskulit kuadriceps. Instabiliteti kapsulo-ligamentoz kronik, manifestohet me një balotazh të kupës së gjurit, hipo-tono-trofi e muskulit kuadriceps nga mos përdorimi i tij, dhe testet e ndryshme diagnostikuese rezultojnë pozitivë në varësi të laksitetit të artikulacionit.

 

1.3. Menisqet

Menisqet janë struktura fibro-kartilagjinoze me formë si “C” të vendosura midis femurit dhe tibias në anën e brëndshme dhe të jashtme të gjurit. Menisqet janë dy (menisku i brëndshëm apo medial dhe ai i jashtëm apo lateral) dhe janë të përbërë nga një ind shumë i fortë fibro-kartilagjinoz. Duke punuar si amortizatorë të vërtetë funksioni i tyre konsiston në ruajtjen e sipërfaqeve artikulare të gjurit, absorbimin e goditjeve, stabilitetin artikular, rritjen e sipërfaqes së kontaktit midis femurit dhe tibias dhe lubrifikimin e gjurit.

 

Humbja e pjesshme apo e plotë e meniskut, ul në mënyrë sinjifikative këto funksione dhe e çon artikulacionin drejt degjenerimit të parakohshëm. Përveç kësaj, meqenëse dëmtimet traumatike akute të menisqeve ndodhin zakonisht tek personat e rinj të moshës 13-40 vjeç, është e një rëndësie te veçantë të ruhen menisqet dhe të minimizohen këto modifikime degenerative të artikulacionit të gjurit.  Dëmtimet e menisqeve janë më të shpeshta tek meshkujt me një raport 3:1 në krahasim me femrat. Kjo për arsye se meshkujt kryejnë aktivitet sportiv më shumë se femrat. Përsa i përket mekanizmit patogjenetik që çon në dëmtimet e menisqeve dallohen ty lloje: akut dhe degjenerativ. Dëmtimet akute shkaktohen në pjesën më të madhe të rasteve nga një traumëdistorsive të gjurit ndërsa dëmtimi degjenerativ shkaktohet nga një konsumim i tepruar i meniskut i lidhur me kalimin e moshës. Trauma tipike e meniskut shpesh vjen si rrjedhojë e një rotullimi të trupit me këmbën të fiksuar në tokë.

 

Shembull i dëmtimit tëmeniskut tëbrëndshëm dhe tëmeniskut tëjashtëm.

Simptomat: Pacienti ndjen një dhimbje të papritur në gju, në shumicën e rasteve në anën e brëndshme e ndjekur nga një impotencë funksionale, nga një ndjesi bllokimi dhe nga një herë edhe një bllokim i plotë artikular me fryrje të gjurit me likid. Tramua mund të shkaktohet edhe duke u ulur në gjunjë apo edhe gjatë aktivitetit të përditshëm si hypja në makinë.  Megjithëse është e vërtetë që në moshat e thyera menisqet mund të çahen edhe pa trauma, pasi në shumicën e rasteve janë të degjeneruar, është gjithmonë e këshillueshme të kërkohet në anamnezë shkaku i dëmtimit. P. sh. një dhimbje në të dy anët e gjurit ka shumë mundësi të jetë një problem i kartilagos (kërcit) dhe jo një dëmtim meniskal. Dëmtimet e menisqeve mund të shkaktojnë ndonjëherë edhe bllokim të plotë artikular sidomos në personat e rinj dhe shpesh shoqërohen me dëmtim të ligamentit kruciat anterior. Bllokimi shkaktohet nga zhvendosja e fragmentit të meniskut në brëndësi të gjurit duke penguar shtrirjen e plotë. Në këtë rast ndërhyrja kirurgjikale e artroskopisë duhet kryer sa më parë të jetë e mundur.Në shumicën e rasteve çarja e meniskut jep një shqetësim me ndërprerje, pra jo të vazhdueshme. Veçanërisht një lëvizje rotulluese provokon një riakutizim të dhimbjes e shoqëruar shpesh edhe me versament artikular, me kufizim të shtrirjes dhe përthyerjes së gjurit dhe ulja në gjunjë shoqërohet me dhimbje.

Diagnoza: Testi i rrotullimit të tibias shkakton dhimbje në anën e meniskut të dëmtuar po ashtu edhe kur shtypet me gisht. Egzaminimi i rezonancës manjetike nukleare është i nevojshëm për të vënë një diagnozë të saktë dhe për të vendosur terapinë e duhur.

Terapia: Zhvillimi i teknikave të reja të cilat synojnë të ruajnë këto struktura të rëndësishme ka bërë që të braktiset tashmë kirurgjia e hapur e cila kishte si qëllim heqjen totale të meniskut. Trajtimi i dëmtimeve meniskale varet sipas gradës së dëmtimit. Fizioterapia shpesh nuk arrin të zgjidhë problemin ose në rastin më të mirë mund të reduktojë për një periudhë kohe dhimbjet. Zgjidhjen përfundimtare të kësaj patologjie e jep kirurgjia artroskopike:

 

Meniskektomia selektive:Bëhet fjalë për prerjen e pjesshme vetëm të copës së çarë dhe rregullimin e pjesës së mbetur të meniskut duke ruajtur sa më shumë të jetë e mundur “murin meniskal” i cili është shumë i rëndësishëm për ri-vaskularizimin e meniskut dhe për funksionimin e tij si amortizator.

 

Çarje e madhe e meniskut të brendshëm.

Qepja e meniskut:Nëse çarja është periferike në të ashtuquajturën “zona e kuqe” pra e vaskularizuar, sot preferohet që të qepet menisku i çarë pasi në këtë zonë furnizimi me gjak është i mjaftueshëm për të shëruar dëmtimin. Qepja mund të kryhet me teknika dhe materiale të ndryshme dhe bëhet e gjitha me artroskopi. Preferohet të bëhet sa më shpejt pas traumës në mënyrë që të arrihet një vaskularizim dhe cikatrizim sa më i shpejtë.

 

Qepja e meniskut

 

Anestezia: Artroskopia për dëmtimet meniskale mund të realizohet me anestezi lokale, pra injektohet anestetiku me një shiringë në pikat e hyrjes në gju të telekameras së artroskopisë, anestezi loko-regjionale, (anestezi spinale ose bllokim i nervave femoral dhe shiatik) dhe totale sipas patologjisë, gjëndjes së përgjithshme të pacientit dhe kërkesave të tij.

 

Rekuperimi pas operacionit: Ngritja në këmbë dhe ecja është e mundur në shumicën e rasteve, disa orë pas operacionit, me ngarkesë totale, por sidoqoftë është e kushtëzuar nga patologjia dhe nga lloji i operacionit të kryer nga kirurgu. Sapo të jetë e mundur, këshillohet të fillohet me ushtrime të stretching (tërheqje) dhe për forcimin e muskujve, me ushtrime të llojit izometrik, per muskulin kuadriceps femoral dhe për rikuperim artikular të fleksionit dhe ekstensionit.

 

Ushtrim stretching për muskujt kuadriceps dhe fleksorëtëgjurit

 

Ushtrim i forcimit izometrik tëmuskulit kuadriceps femoral

 

Menjëherë pas operacionit dhe gjatë javës së parë, mund të vihet sipër gjurit një qese e posaçme me akull për 20 minuta 4-5 herë në ditë e cila ndihmon të evitohet reaksioni inflamator pas operacionit.

Kthimi në aktivitet pune të plotë vjen zakonisht pas 7-14 ditësh nga operacioni, por kjo periudhë kohe mund të ndryshojë sipas llojit të dëmtimit, sipas patologjive të tjera që mund të ketë pacienti, llojit të ndërhyrjes dhe rikuperimit personal të pacientit.

Nëse dhimbjet vazhdojnë, këshillohet të kontaktohet mjeku për të aplikuar një terapi analgjezike të përshtatshme. Një dhimbje e vogël në vrimat e plagës kirurgjikale është më se normale deri 4-5 javë pas operacionit dhe përgjithësisht nuk është për tu shqetësuar.

 

Komplikimet:Edhe ky lloj operacioni mund të sjellë komplikime shumë të rralla si: infeksione, dëmtime vaskulo-nervoze, sinovit reaktiv, temperaturë të lartë, dhimbje të vazhdueshme, trombozë, flebit.

 

1.4. Ligamentet kolaterale

Ligamenti kolateral medial (LKM) dhe ligamenti kolateral lateral (LKL) janë dy struktura të tendosura nga  kocka e femurit tek kocka e tibias ne anën e brendshme dhe të jashtme të gjurit. Funksioni i tyre është të ndalojnë ose të paktën të kufizojnë zhvendosjen e kockave të femurit dhe tibias kur këmba perthyhet nga jashtë ose brënda.

Dëmtimet: Bëhet fjalë për një dëmtim shumë të shpeshtë pas një traume përdredhëse (shpesh edhe të thjeshtë) kur përthyhet gjuri nga jashtë ose nga brënda. Ky lloj dëmtimi provokohet nga një traumë laterale ose nga një rrëzim në tokë me këmbët e hapura; në dëmtimet e ligamentit kruciat anterior shpesh përfshihen pak a shumë edhe ligamentët kolateral. LKM dëmtohet më lehtë se LKL pasi ky i fundit është më elastik dhe i mbrojtur nga strukturat muskulare periferike.

 

Dëmtim i ligamentit kolateral medial

Simptomat: Një dëmtim i grades I do të thotë vetem një tërheqje e fibrave të ligamentit me dhimbje në pjesën e brëndshme ose të jashtme të gjurit (sipas ligamentit të përfshirë), pa shenja klinike instabiliteti. Në dëmtimin e gradës II ligamenti është pjesërisht i këputur me dhimbje të forta në lëvizjet e gjurit dhe shenja fillestare të instabilitetit. Në dëmtimet e grades III, këputja e ligamentit është pothuajse e plotë me shenja të dukshme të instabilitetit. Kuadri i përgjithshëm simptomatologjik është i karakterizuar nga dhimbje e fortë në prekje dhe kur gjuri përthyhet ose shtrihet plotësisht. Dhimbja pakësohet me gjurin gjysëm të përthyer (30°) pasi në këtë pozicion ligamentet janë në të ashtuquajturën gjendje pushimi.

Diagnoza: Diagnoza kryesisht është klinike; pacienti qëndron zakonisht me gjurin gjysëm të përthyer. Kur shtypet me gisht në inserimin proksimal apo distal të ligamentit, shfaqet dhimbje e fortë, akute. Manovrat e “valgus-stress” dhe “varus-stress” na japin informacion nëse ligamentet kanë pësuar një dëmtim të fortë dhe me instabilitet artikular si rrjedhojë. Rezonanca manjetike është e nevojshme për të vlerësuar më mirë gradën e dëmtimit dhe për të diagnostikuar edhe dëmtime të tjera të mundshme. Në dëmtimet kronike dhe të lëna pas dore të LKM nganjëherë është e mundur të shfaqet sindroma e “Pellegrini-Stieda” që karakterizohet nga kalçifikim i insercionit femoral të ligamentit në fjalë.

Terapia: Në dëmtimet e gradës së I-rë zakonisht duhet që gjuri të mbahet në pushim për disa ditë (duke përdorur edhe paterica), borsa me akull mbi gju disa herë në ditë dhe mediakmente anti-infiamatore. Më pas pacienti duhet të kryejë fizioterapi me aparate si tecar, ipertermi, laser dhe gjimnastikë në ujë. Në dëmtimet e gradës II është e këshillueshme të bllokohet gjuri me aparat me gips-resina ose me tutor të artikuluar dhe të bllokuar në pozicionin 30° për rreth 15 ditë, më pas duhet vazhduar programi rehabilitues. Përsa i përket dëmtimeve të grades III, është e mundur të kryhet ndërhyrje kirurgjikale e cila parashikon qepjen dhe rinforcimin e ligamentit. Teknikat e përdorura janë të shumta dhe varen nga eksperienca personale e kirurgut. Në të gjitha rastet dhe pavarësisht nga lloji i trajtimit të kryer, objektivi kryesor dhe final është rikthimi i stabilitetit të gjurit me një ligament elastik dhe pa reaksione fibrotike të dhimbshme.


1.5. Ligamenti kruciat anterior (LKA)

Ruptura (këputja) e ligamentit kruciat anterior është një traumë shumë e shpeshtë sidomos tek personat që kryejnë aktivitet sportiv qoftë amatorial e qoftë profesionist, zakonisht tek të rinjtë por mund të ndodhë edhe tek personat e njëfarë moshe apo fëmijët që praktikojnë atletikë. LKA është një nga strukturat më të rëndësishme që stabilizojnë giuri pasi ndalon në fakt zhvendosjen e tibias përpara femurit. Zakonisht dëmtimi më i shpeshtë vjen kur rrotullohet gjuri me drejtim nga brënda jashtë kur këmba është e mbështetur mbi tokë. Lloji i dëmtimit është i lidhur me intensitetin e traumës dhe për këtë arsye mund të kemi një rupturë të pjesshme ose të plotë. Në traumat e rënda ruptura e LKA shoqërohet shpesh edhe me një ose disa dëmtime të tjera si ligamenti kolateral medial, menisku medial apo lateral. Është për të vënë në dukje se si dëmtime të tilla ndodhin shpesh edhe tek atletë profesionistë të nivelit të lartë që kanë masa muskulare të mëdha dhe përgatitje atletike shumë të mirë.

 

Simptomat: Kur kemi vetëm rupturë të LKA (pa përfshirjen e strukturave të tjera si menisqet dhe ligamentet kolateralë), pacienti ndjen sikur diçka është këputur apo sikur ka dalë nga vëndi e shoqëruar me një zhurmë të vogël si “krak”. Dhimbja mund të jetë minimale, por menjëherë më vonë pazienti ka ndjesinë e mungesës së stabilitetit dhe vështirësi në lëvizje me kufizim artikular. Nganjëherë atleti provon të vazhdojë aktivitetin sportiv por e kupton që diçka në brëndësi të gjurit të tij ka ndryshuar dhe përfundimisht është i detyruar të ndalet. Në orët e mëtejshme artikulacioni mund të fryhet nga çarja e një arterie të vogël që ndodhet në brëndësi të ligamentit. Nëse ruptura e ligamentit nuk është shoqëruar edhe me dëmtime të strukturave të tjera të gjurit shpesh nuk ka dhimbje dhe shpejt fillon reduktimi i masës muskulare i shkaktuar nga një alteracion i funksionimit të artikulacionit të gjurit. Personi ka një ndjenjë jo-stabiliteti të gjurit sidomos gjatë rrotullimeve dhe gjatë ndryshimit të menjëhershëm të drejtimit të vrapit.

Diagnoza: Bazohet në anamnezën e pazienti rreth aksidentit dhe nga egzaminimi objektiv i kryer nga specialisti. Ndonjëherë është e nevojshme të kryhet një artrocenteze (aspirim i lëngut në gju me shiringë). Shpesh manovrat klinike të vlerësimit pengohen nga kontraktimi muskular i pacientit, e për këtë arsye jo gjithmonë është e lehtë të vihet një diagnozë klinike menjëherë pas traumës. Me radiografinë e gjurit mund të vlerësohet nëse ka ndonjë dëmtim të kockës por egzaminimi më i sigurt për të vënë diagnozën është rezonanca manjetike nëpërmjet së cilës mund të vlerësohen qoftë ruptura e ligamentit kruciat dhe qoftë dëmtimi i strukturave të tjera të gjurit.

 

Terapia: varet nga simptomat e pacientit dhe nga egzigjencat e tij për aktivitetin sportiv. Për personat që dëshirojnë ti kthehen aktivitetit sportiv si dhe ata që dëshirojnë ti kthehen një jete normale është e këshilluar ndërhyrja kirurgjikale për rikostruksionin e ligamentit kruciat edhe për vetë faktin se instabiliteti i giuri nga ruptura e ligamentit kruciat shkakton dëmtime të rënda sipërfaqeve kartilaginoze (kërcit) dhe menisqeve. Dëmtime këto që me kalimin e viteve mund të çojnë në një artrozë të gjurit, patologji e rëndë e artikulacioneve.

Në fazë akute këshillohet terapia me medikamente anti-infiamatorë, akull, përdorimi i patericave, përdorimi i tutorit. Pasi kalon dhimbja duhet të fillohen gradualisht ushtrime për artikulacionin dhe gjimnastikë izometrike për muskulin kuadriceps. Këmba mund të mbështetet në tokë rreth 7 ditë pas traumës.

Ndërhyrja kirurgjikale duhet përballuar duke patur parasysh që rehabilitimi pas operacionit është i gjatë. Mund të thuhet se mbarëvajtja e këtij operacioni varet 30% nga kirurgu, 30% nga fizioterapia dhe 40% nga impenjimi i pacientit. Teknikat e operacionit janë të ndryshme dhe bëhet fjalë për një operacion shumë preçiz. Ndërhyrja kirurgjikale duhet kryer me kujdes të veçantë dhe suksesi i rekuperimit të plotë varet nga preçizioni me të cilin vendoset ligamenti i ri në vënd të ligamentit të këputur. Nëse kemi edhe dëmtim të meniskut mund të riparohet njëkohësisht.

Dy janë teknikat më të përdorura aktualisht që kanë edhe rezultatet më të mira për rikostruksionin e ligamentit kruciat.

Teknika me tendinin e patelës (kupës së gjurit):

Bëhet fjalë për heqjen e pjesës qëndrore të tendinit patelar bashkë me dy copa kocke (një nga tibia dhe tjetra nga patela) me gjatësi rreth 10 cm dhe gjerësi rreth 10 mm (prerja në lëkurë me cikatrice 8 cm). Kjo pjesë tendini e hequr fiksohet me materiale të bio-absorbueshme nëpërmjet një tuneli që përshkon kockën e tibias dhe përfundon tek kocka e femurit.  

 

Përgatitja e tendinit të patelarës (kupës së gjurit):

 

Operacioni me tendinet e muskujve semitendinoz dhe gracil: Tendinet e muskujve semitendinoz dhe gracilis zbresin nga pjesa e pasme e kofshës dhe vijnë e fiksohen tek tibia në pjesën e përparme të saj.

 

 

Tendinet e muskujve semitendinoz dhe gracil

 

Heqja e këtyre dy tendineve nuk u shkakton ndonjë dëm të dukshëm muskujve dhe funksionimit të tyre. Prerja e lëkurës është më e vogël (2-3 cm) edhe me një avantazh estetik sidomos për femrat. Tendinet palosen 2 herë dhe qepen e lidhen midis tyre. Ky ligament i ri futet në tunelin e hapur tek kocka e tibias dhe përfundon tek kocka e femorit duke u fiksuar në të dy skajet me materiale bio-absorbabël. Rezistenca e ligamenteve me të dy teknikat është pothuajse e njëjtë.

Gjatë operacionit nëse është e nevojshme mund të trajtohen dhe patologjitë e shoqëruara me dëmtimin e ligamentit si dëmtimet meniskale dhe kartilagjinoze.

Menjëherë pas operacionit është e këshillueshme te kryhen lëvizje te kaviljes me qëllim që të përmirësohet qarkullimi i gjakut të këmbës duke patur kujdes që të mos përdoret asnjë mbështetje poshtë gjurit, por eventualisht vetëm ne pjesën e poshtme të pulpës së këmbës.

 

Mund të kryhen ushtrime duke kontraktuar muskulin kuadriceps në mënyrë isometriche duke e mbajtur kontraktimin për 10-15 seconda dhe duke e përsëritur disa herë gjatë ditës. Pasi del nga klinika pacienti duhet të kryejë fizioterapi dhe trajtim farmakologjik me qëllim që të reduktojë rrezikun e komplikimeve, disa prej të cilave janë paraqitur më poshtë.

 

Tabelë përmbledhëse për kohën e rekuperimit post-operator

Fillim i ecjes me ngarkesë të plotë dhe tutor për gjurin

2 ditë

Heqje e penjve dhe fillim i fizioterapisë në palestër

15 ditë

Heqje e tutorit për gjurin

24/28 ditë

Autorizim i mjekut për të ngarë makinën

24/28 ditë

Autorizim i mjekut për të filluar aktivitet sportiv të kontrolluar (vrap, palestër)

60 ditë

 

1.6. Ligamenti kruciat posterior (LKP)

Ligamenti kruciat posterior është struktura më e rëndësishme për stabilizimin e zhvendosjes mbrapa të tibias mbi femorin. Ruptura e LKP është më e rrallë se ajo e ligamentit kruciat anterior (LKA), ndodh më shpesh tek meshkujt e rinj. Shkaqet kryesore janë traumat gjatë aksidenteve automobilistike, sidomos përplasja e gjunjëve në kruskot të makinës gjatë një aksidenti ose kur goditet topi fort dhe këmba shkon bosh. Rast tipik është edhe përplasja e portierit me kundërshtarin gjatë një ndeshje futbolli. Pas traumës, kufizimi artikular dhe instabiliteti i giurit janë më të vogla se kur dëmtohet ligamenti kruciat anterior. Simptomat ndjehen sidomos kur ngjiten shkallët. Terapia pas traumës përfshin medikamente anti-inflamatore, qese me akull, përdorimi i patericave për 10 ditë dhe përdorimi i një tutori. Më pas duhet të vazhdohet me fizioterapinë. Gjatë vizitës me specialistin ortoped do të vlerësohet laksiteti i gjurit. Është e rëndësishme edhe rezonanca manjetike për të vlerësuar dëmin e strukturave të gjurit. Trajtimi i rupturës së LKP në përgjithësi është konservativ, pra jo-kirurgjikal. Me një rekuperim artikular dhe forcim të muskulaturës është zakonisht e mundur të ri-fillohet aktiviteti sportiv. Ndërhyrja kirurgjikale mund të kryhet tek ata pacientë që kanë laksitet dhe instabilitet të theksuar të gjurit apo kanë dhimbje gjatë aktivitetit sportiv. Rikostruksioni i LKP mund të kryhet me tendinin patelar apo të muskujve semitendinoz-gracilis, me artroskopi. Rekuperimi pas operacionit është pak a shumë si për ligamentin kruciat anterior, pra 5-6 muaj.

 

Ruptura e ligamentit kruciat posterior.

 

1.7. Gonartroza (artroza e gjurit).

Është sëmundja degenerative më e shpeshtë që kap artikulacionin e gjurit. Bëhet fjalë për një konsum të sipërfaqes artikulare të kockave që përbëjnë artikulacionin e gjurit, patela, tibia dhe femori.

Kërci që vesh këto sipërfaqe me kalimin e kohës konsumohet, hollohet deri sa del kocka që është nën të. Gonartroza është një sëmundje tipike e moshave të thyera. Faktorët të cilët çojnë në këtë sëmundje janë të shumtë, qoftë të trashëguar dhe qoftë të shtuara gjatë jetës, si trauma, fraktura, këputje të ligamenteve apo çarje të menisqeve, etj. Kërci që vesh këto sipërfaqje artikulare hollohet progresivisht derisa del në sipërfaqe kocka nën të. Gonartroza është një patologji tipike e moshave të thyera sidomos në format e saj primare (të trashëguara, degenerative, idiopatike).

 

Kur artroza shkaktohet si pasojë e një sëmundje apo traume quhet artrozë dytësore (frakturat, rupturat e ligamenteve apo çarjet e menisqeve të pa kuruara, gjuri varus ose valgus, infeksionet, sëmundje të ndryshme të organizmit etj.)

Simptomat:Në radhë të parë janë dhimbjet sidomos gjatë ecjes, gjatë përthyerjes së gjurit, kur ngjiten dhe zbriten shkallët. Në rastet e rënda ka kufizim artikular, nuk arrihet të shtrihet gjuri plotësisht dhe dhimbjet shfaqen edhe kur pacienti nuk lëviz apo gjatë natës kur fle gjumë. Shpesh gjuri ënjtet dhe mbushet me versament dhe muskujt e këmbës humbasin tonin dhe forcën. 

Diagnoza: Egzamininmi klinik do të nxjerrë ne dukje simptomat e përshkruara më sipër, radiografia standard në këmbë do të tregojë një zvogëlim të hapësirës artikulare, dëndësim të kockës sub-kondrale, dhe osteofite (kocka e deformuar si me maja).

Terapia: Në fazat fillestare është e mundur të kurohet me medikamente anti-inflamatore, infiltracione në gju, fizioterapi me tecar dhe gjimnastikë. Këshillohet gjithmonë të mbahet gjuri në lëvizje sidomos gjimnastikë në ujë për të ruajtur elasticitetin e artikulacionit, të bihet nga pesha dhe të kryhen infiltracione në gju me kortizon për periudha të shkurtra kohore. Kur terapia mjekësore dhe fizioterapia nuk jep më efekt, zgjidhja e vetme është ndërhyrja kirurgjikale. Pas moshës 65 vjeç artroskopia e gjurit nuk jep rezultate të kënaqshme. Operacioni i protezës totale ose mono-kompartmentale të gjurit zgjidhin një herë e mirë problemin. (shko edhe kapitullin Proteza e Gjurit)

 

1.8. Proteza e gjurit (PTG).

Proteza e një artikulacioni që ka pësuar një dëmtim përfaqëson një nga sukseset më kryesore në fushën e ortopedisë së këtij shekulli. Në dhjetë-vjeçarin e fundit përmirësimet e teknikave kirurgjikale dhe të materialeve teknologjikisht të përparuara, kanë bërë të mundur realizimin e hapave të mëdha në përmirësimin e PTG. Në Europë aktualisht bëhen çdo vit rreth 230000 PTG dhe ne Shtetet e bashkuara të Amerikës rreth 300000. Tashmë operacioni i PTG quhet një ndërhyrje rutinë. Në fund të fazave të ndryshme para dhe pas operacionit, që do të përpiqemi të shpjegojmë me kujdes, pacienti do të jetë në gjëndje të kryejë aktivitetet e përditshme me më shumë lehtësi, por mbi të gjitha në mënyrë të pavarur dhe pa dhimbje.

 

Proteza e gjurit

Gjuri: Artikulacioni i gjurit është i përbërë në realitet nga dy artikulacione: midis femurit dhe tibias dhe midis femurit dhe patelës. Gjuri është një artikulacion veçanërisht kompleks dhe lejon përveç fleksionit dhe ekstensionit edhe lëvizje të kombinuara si rrotullimi dhe rrëshqitja. Ekstremiteti i poshtëm i femurit dhe ai i sipërm i tibias janë të veshur me kartilago artikulare, një ind shumë delikat që shërben për të amortizuar peshën e trupit dhe për të zvogëluar fërkimin midis kockave. Përveç kësaj, artikulacioni është i veshur me një kapsulë artikulare që ka si funksion mbajtjen e gjurit e cila është edhe ajo e veshur nga një membranë sinoviale me funksion lubrifikimin dhe ushqimin e indit kartilagjinoz.

Kur është i nevojshëm operacioni i Protezës Totale të Gjurit?

Me kalimin e viteve, indi kartilagjinoz pëson modifikime fiziologjike të strukturës së tij dhe bëhet më delikat. Në prezencë të faktorëve të predispozicionit, siç janë pesha trupore e rëndë, ndryshime të aksit mekanik (shtrëmbërime të gjurit), kartilago coptohet duke zbuluar sipërfaqen e kockave të artikulacionit. Pra ndodhin modifikime të shumta të indeve kockore, ligamenteve, menisqeve dhe sinoviale që përmblidhen në kuadrin klinik të artrozës. Faktorë të shumtë mund të jenë shkaqe për këtë patollogji të gjurit dhe mund të bëjnë të nevojshëm një operacion të protezës së gjurit; më i shpeshti është konsumimi patologjik i kartilagos artikulare, apo osteoartriti, ose konsumimi “natyral”, apo artroza. Të dyja këto patologji provokojnë me kalimin e kohës shkatërrimin progresiv të shtresës kartilagjinoze dhe sjellin një kontakt direkt midis kockave me pasojë një nekrozë parciale të kockave dhe deformim të artikulacionit që shoqërohet me dhimbje dhe flogozë. Konseguenca klinike e reduktimit të shtresës kartilagjinoze dhe inflamacionit kronik është fryrja dhe dhimbja e cila fillimisht është gjatë natës dhe më pas, me keqësimin e sëmundjes, bëhet e vazhdueshme dhe shtohet gjatë ecjes. Në rastet më të rënda të sëmundjes të ecurit pa dhimbje është i mundur vetëm për distanca të shkurtra. Një konseguencë tjetër e artrozës është edhe reduktimi progresiv i fleksionit dhe ekstensionit të gjurit. Terapia e kësaj gjendje varet nga shkalla e dhimbjes. Nëse dhimbja nuk është shumë e fortë dhe nuk kondicionon shumë stilin e jetës, sintomatologjia mund të mbahet nën kontroll me ilaçe antinfiamatorë. Po ashtu me përdorimin e një bastuni, të një tutori për gjurin apo me cikle fizioterapie mund të arrihet një farë kontrolli i dhimbjes. Pasi janë bërë të gjitha tentativat për një trajtim jo-invaziv, kur dhimbja bëhet e fortë dhe kushtëzon shumë stilin e jetesës, gjumin dhe kapacitetin për të kryer punët ditore duke limituar kështu pavarsinë e personit dhe kapacitetin për të ecur – mund të jetë i nevojshëm një operacion i Protezës Totale të Gjurit.

 

Ky operacion konsiston në rikostruksionin e sipërfaqes së kockave të gjurit me vendosjen e një proteze, e cila, ashtu si gjuri normal ka sipërfaqe të lëmuara dhe është në gjëndje të përballojë peshat. Për çdo lloj impianti janë parashikuar shumë modele të realizuar me përmasa të ndryshme. Zgjedhja e llojit të protezës varet nga përbërja e kockave, pesha trupore dhe aktiviteti fizik i pacientit. Materialet e përdorura për proteza janë të një niveli të lartë teknologjik dhe garantojnë përputhshmëri pothuajse absolute dhe tolerohen për një periudhë të gjatë kohe (biokompatibilitet). Materialet që përdoren sot në shumicën e rasteve janë prej përzierje metalesh (pjesa femorale) të prodhuar pikerisht për përdorim mjeksor, dhe polimeresh (pjesa tibiale) me biokompatibilitet të lartë. Ashtu si dhe gjuri “normal” edhe protezat mund të konsumohen, dhe kjo varet nga pesha dhe nga lloji i aktivitetit që kryhet. Për këtë arsye nuk mund të jepet një garanci funksionale pa limit, megjithëse përdorimi i materialeve të reja lejon jetgjatësi që deri para dhjetë vjetësh dukeshin të pamundura.

 

Periudha pas operacionit: Në ditët pas operacionit ka gjithmonë një ngritje të temperaturës e ndonjëherë arrin edhe mbi 38°, gjë që është e lidhur me proçesin infiamator të operacionit. Kjo temperaturë mund të vazhdojë për disa ditë. Ditën e dytë pas operacionit, do të hiqen drenazhet e vendosura brënda gjurit. Nga ky moment mund të fillohet gjimnastika pasive e gjurit me anë të një makine të posaçme (kinetek).

 

Përafërsisht në ditën e pestë ose të shtatë pas operacionit parashikohet dalja nga spitali. Në shtëpi dhe në qendrën fizioterapike duhet të vazhdohet terapia mjekësore dhe fizioterapia sipas ushtrimeve që shpjegohen nga fizioterapisti në bazë të indikacioneve të kirurgut ortoped. Zakonisht, një aktivitet normal që mund të lejojë ti jepet makinës apo të bëhet një shëtitje është parashikuar që të arrihet pas 30 ditësh nga ndërhyrja kirurgjikale. Kontrolli i parë pas do të bëhet pas 15 ditësh nga operacioni dhe do të bëhet heqja e penjve. Para kthimit në shtëpi është mirë që të largohet çdo gjë që mund të pengojë lëvizjen dhe që mund të jetë e rezikshme (tapetet, fije, kafshë etj.)

 

 

PERMBLEDHJE E PERIUDHES PAS OPERACIONIT

Ditën e operacionit

fillim i terapisë antitrombotike dhe antalgjike

Ditën e dytë

heqje e drenazheve dhe kateterëve të anestezisë. Fillim i fizioterapisë pasive. Ecje me paterica

Ditën e pestë-shtatë

dalja nga klinika

Ditën e tridhjetë

kontroll radiografik dhe rifillim i aktivitetit normal. Vazhdon fizioterapia dhe gjimnastika në palestër.

Pas 6 muajsh

kontroll radiografik

 

 

1.9. Kisti i Baker

Këto kiste formohen nga zgjerimi i bursës së tendineve të muskujve semimembranoz ose gastrocnemius medial. Këto bursa janë shpesh të lidhura me artikulacionin e gjurit. Në rast të një versamenti artikular likidi infiltrohet në bursë nëpërmjet një mekanizmi valvular që lejon kalimin e likidit në drejtim të bursës dhe jo kthimin mbrapsht. Likidi që mbush bursën provokon fryrjen e saj dhe formon kistin.

    

 

Kisti formohet pothuajse gjithmonë nga ndonjë patologji tjetër e gjurit si: çarja e meniskut, gonartroza, artriti reumatoid, sëmundje që shkaktojnë sinovite. Kisti duke u rritur mund të spostohet midis muskujve dhe të shfaqet si një fryrje në kavitetin popliteal në pjesën e pasme të gjurit.

Tek fëmijët manifestohet si një masë jo e dhimbshme me dimensione të vogla. Zakonisht shfaqet tek meshkujt e moshës nga 2 në 14 vjeç, nuk ka simptoma por mund të shkaktojë bezdi dhe kufizim të lëvizjes së gjurit. Diagnoza bazohet në egzaminimin klinik dhe tek rezonanca manjetike. Nëse nuk ka ndonjë dëmtim intra-artikular, nuk është nevoja për ndonjë trajtim të veçantë, 70% e kisteve zhduket spontanisht në harkun e disa muajve ose viteve. Heqja kirurgjikale e kistit kryhet në ato raste kur kjo e fundit pengon aktivitetin normal të fëmijës ose kur shtyp enët e gjakut apo fibrat nervoze të kavitetit popliteal. Duhet patur parasysh që në 40% të rasteve kisti mund të ri-shfaqet. Është e rëndësishme të informohen prindërit që është një patologji beninje.

Simptomat: shpesh është pa simptoma dhe mund të zbulohet rastësisht pas një rezonancë manjetike ose ekografie të gjurit. Nganjëherë mund të ushtrojë një presion në kavitetin popliteal duke i shkaktuar pacientit një ndjenjë peshe në anen e pasme të gjurit, mungesë sensibiliteti të kaviljes apo këmbës, dhimbje të pulpës dhe në rastet më të rënda kufizim të mbledhjes-shtrirjes së gjurit.

Diagnoza: Nganjëherë është e mundur të shihet edhe një zonë e fryrë ne kavitetin popliteal sidomos kur pacienti është në pozicionin në këmbë. Ekografia konfirmon egzistencen e kistit dhe bën të mundur të kontrollohet edhe evolucioni i tij. Rezonanca manjetike tregon imazhet e kistit dhe përmbajtjen e saj me likid.

Terapia:Kur origjina e kistit është traumatike mund të përdoren medikamente anti-infiamatore si dhe fizioterapi. Në 60% të rasteve operacioni i menisqeve dhe zgjidhja e problemeve meniskale nga ku kisti ka marrë origjinën, është i mjaftueshëm për të drenuar në artikulacion likidin e kistit, duke penguar kështu edhe ri-formimin e tij. Teknika kirurgjikale që mund të përdoret për të kuruar kistin varet në radhë të parë nga dimensionet e tij. Nëse eshtë i vogël, kisti mund të aspirohet me teknikën e artroskopisë. Në rastin e kisteve të mëdha mund të kryhet një ndërhyrje kirurgjikale, e cila duhet vlerësuar paraprakisht me kujdes, qoftë për kompleksitetit e operacionit i cili duhet kryer me shumë kujdes për praninë e strukturave vaskulare dhe nervoze, e qoftë për mundësinë e lartë të ri-formimit të kistit.

 

2.0 Ruptura e tendinit patelar

Tendini i patelës (kupa e gjurit) lidh këtë të fundit me kockën e tibias dhe ka si funksion përthyerjen dhe shtrirjen e gjurit sipas forcës së ushtruar nga muskujt e kofshës. Bëhet fjalë për një strukturë shumë të fortë pjesa qëndrore e së cilës mund të përdoret edhe për rikostruksionin e ligamentit kruciat anterior. Aktiviteti sportiv i sforcuar dhe i përzgjatur në kohë mund të shkaktojë të ashtuquajturat “patollogji nga mbingarkesa funksionale”.

 

Edhe devijimet aksiale të këmbëve dhe ndryshimet morfologjike të skeletit të trupit mund mund të ndikojnë në zhvillimin e kësaj patologjie. Po ashtu stërvitja e gabuar apo terreni sportiv shumë i fortë apo këpucët e sportit te cilësisë së ulët mund të çojë në dëmtim të këtij tendini. Këta faktorë mund të çojnë fillimisht në një proçes flogjistik (tendinit) që me kalimin e kohës mund të shkaktojë një rupturë të tendinit patelar.

Simptomat:Në dëmtimet kronike pacienti ankon dhimbje sidomos gjatë lëvizjes së gjurit (përthyerje-shtirje) si dhe gjatë sforcimeve të stërvitjes. Po ashtu kur shtypet me gisht tendini shkaktohet dhimbje. Është tipike dhimbja që shfaqet kur pacienti qëndron ulur me gjunjët e përthyera për një kohë të gjatë dhe më pas ngrihet në këmbë. Shpesh kjo patologji krijon edhe kalcifikime të vogla në vendin e lidhjes së tendinit me kockën.

 

Në dëmtimin akut të tendinit, pacienti ndjen nje “krak”, dhimbje shumë të fortë dhe mungesë të forcës në gju. Lëvizja e shtrirjes së gjurit është plotësisht e pamundur dhe kupa e gjurit e cila në pjesën e poshtme të saj ishte e kapur me tendinin, ngjitet disa centimetra sipër gjurit duke dalë nga pozicioni i saj natyral.

 

Diagnoza:Në dëmtimet kronike (tendinoza) anamneza e pacientit na çon drejt një kuadri të një dëmtimi gradual të tendinit dhe një egzaminim i kujdesshëm konfirmon edhe një defiçit funksional. Janë shumë të nevojshme edhe rezonanca manjetike dhe egzaminimi ekografik.

 

Model i gjurit, tendini patelar

Në rupturën akute, lloji i traumës, simptomatologjia që ankon pacienti dhe egzaminimi objektiv mjaftojnë për të vënë një diagnozë të saktë. Sidoqoftë është e nevojshme të kryhet edhe një rezonancë manjetike për të vjerësuar llojin e dëmtimit dhe për të planifikuar ndërhyrjen kirurgjikale.

Terapia:Është konservative në dëmtimet kronike. Gjuri duhet të mbahet pushim, të mos sforcohet, të bëhen cikle fizioterapie (tecar, hipertermi) dhe në rastet e rënda që kanë kalçifikime mund te jenë efikasë terapia me “valë goditëse” (shock wawes). Është e këshillueshme edhe një gjimnastikë e lehtë në pishinë. Ri-kthimi i pacientit në aktivitetin e tij sportiv bëhet i mundur vetëm kur dhimbjet janë larguar edhe gjatë sforcimit. Ndonjëherë mund të japë një farë rezultati edhe përdorimi i plantarëve pë posaçëm, pasi një prej shkaqeve të mundshme të dëmtimit kronik të tendineve është edhe mbështetja e gabuar e kembës në tokë. Në rupturën akute, trajtimi kirurgjikal duhet kryer sa më shpejt të jetë e mundur dhe nënkupton qepjen e patelës me tendinin sipas metodave të ndryshme. Mund të kryhet edhe përforcime të tendinit duke përdorur edhe tendine të muskujve të tjerë (tendini i tensorit të fascia lata, muskulit gracilis etj.).

 

2.1. Sëmundja e Osgood - Schlatter

Bëhet fjalë për një sëmundje që bën pjesë në grupin e osteokondriteve. Shkakton edema, dhimbje në nivelin e tuberozitetit tibial anterior dhe është një dëmtim nga mbingarkesa funksionale që është më e frekuente në moshat e reja, 9-16 vjeç. Shpesh kjo sëmundje shfaqet gjatë ose menjëherë pas adoleshencës dhe shkaktohet nga ekstensioni i sforcuar dhe i përsëritur i gjurit (stërvitja e rëndë dhe e gabuar) e cila duke e sforcuar tuberozitetin anterior të tibies në pacientë të tillë të rinj formon një tuberkul të madh. Kjo sëmundje është e shpeshtë tek futbollistët të cilët sforcojnë tendinin patelar dhe inserimin e tij distal.

 

Sëmundja e Osgood - Schlatter

 

Simptomat: Protuberanca tuberkulare e tibias e zmadhuar dhe me dhimbje e cila theksohet kur përthyhet dhe shtrihet gjuri si dhe nëse preket me gisht. Rrallë mund të preken të dy gjunjët nga kjo patologji. Në shumicën e rasteve kjo sëmundje zhduket me përfundimin e rritjes së kockës.

Diagnoza: zakonisht simptomat, egzaminimi objektiv dhe mosha e pacientit japin informacione të rëndësishme për një diagnozë të saktë. Egzaminimi radiologjik në dy projeksione i gjurit mund të jetë mëse i mjaftueshëm. 

Terapia: Dhimbjet qetësohen me një pushim absolut të artikulacionit, për këtë arsye duhet të ndërpriten të gjitha llojet e aktiviteteve sportive për një periudhë prej 2 deri 4 muajsh. Ri-fillimi i aktivitetit sportiv duhet bërë në mënyrë graduale dhe të ngadaltë. Fizioterapia me tecar mund të jetë e nevojshme por vetëm pas një periudhe pushimi absolut gjatë së cilës është e këshillueshme të vihet mbi gju borsë me akull (20 minuta 4-5 herë në ditë). Duhet evituar absolutisht terapia me infiltracione, mund të përdoren medikamente anti-infiamatorë jo steroid.

2.2. Fraktura e patelës (kupa e gjurit)

Këto fraktura shkaktohen në shumicën e rasteve nga një përplasje ballore, si rrëzimi në tokë apo përplasja e gjurit në kruskot të makinës gjatë një aksidenti automobilistik. Menjëherë pas frakturës nëse muskuli kuadriceps i kofshës vazhdon të kontraktohet dhe gjuri të përthyhet mund të verifikohet ajo që quhet “diastazë e framgmenteve” ose më qartë largimin e dy pjesëve të kockës së thyer.

 

Fraktura e kupës së gjurit

Simptomat:Në frakturat pa zhvendosje, shpesh pacienti mund të kryejë edhe pse ka dhimbje, lëvizjen e gjurit dhe të ecë. Gjuri mund të ënjtet dhe të nxihet në lëkurë. Kur fraktura është e plotë dhe e spostuar vihet re një fryrje e menjëhershme dhe pamundësi funksionale e artikulacionit. Pacienti ndjen dhiumbje të forta edhe për lëvizje të vogla të artikulacionit. 

Diagnoza: Në rastet kur dyshohet një frakturë e patelësradiografia e gjurit në projeksionet standard është e mjaftueshme për të përcaktuar diagnozën, ndërsa rezonanca manjetike mund të jetë e nevojshme për të verifikuar dëmtime të tjera të gjurit.

Terapia: Në frakturat pa spostim është e këshillueshme të vihet gjuri në allçi për rreth 30 ditë. Është e mundur ecja pa përthyer gjurin dhe më pas do të vazhdohet me një periudhë fizioterapie pak a shumë të gjatë.

Në frakturat me spostim ndërhyrja kirurgjikale është zgjidhja e vetme dhe parashikon lidhjen e dy pjesëve të kockës me anë të fijeve metalike apo vidave. Ndërlikimet kirurgjikale shkaktohen nga mos-konsilidimi i frakturës, nga një ngjitje jo-korrekte, nga një kufizim i lëvizjes artikulare. Nëse ndërhyrja kirurgjikale del me sukses, pacienti mund të fillojë lëvizjen pasive të gjurit me anë të përdorimit të makinave të posaçme (kinetec) qe ditën e nesërme pas operacionit. Ecja duke mbështetur nga pak këmbën në tokë, me ndihmën e patericave, është e mundur pas 3 ditësh. Pasi hiqen qepjet pacienti dërgohet tek fizioterapisti për të filluar rekuperimin aktiv dhe përdorimin e makinave bio-stimolante. Është e nevojshme edhe gjimnastika në ujë. Duke qënë se është një frakturë artikulare egziston rreziku i dhimbjeve në gju dhe i artrozës së parakohshme. Telat dhe vidat në shumicën e rasteve hiqen rreth një vit pas operacionit.

 

 

SHPATULLA

Shpatulla është kyçi që mund të kryejë numrin më të madh të lëvizjeve në hapësirë.

Koka e humerusit (kocka e krahut) ka formë sferike, ndërsa zgavra glenoidale ka formë ovale dhe përmasa më të vogla se ato të kokës së humerusit, faktikisht sa një e treta e sipërfaqes artikulare të kësaj koke. Ky fakt nënkupton një liri të madhe lëvizjesh të këtij kyçi, por me një qëndrueshmëri artikulare të ulët, prandaj ky kyç është ai që pëson luksacionet më të shpeshta. (Luksacioni, ose dalja e kyçit, është një humbje e kontaktit ndërmjet dy sipërfaqeve artikulare të kyçit).

Qëndrueshmëria e këtij kyçi përforcohet nga disa struktura të tjera, të tilla si një këllëf fibroz që zbret përgjatë kufirit të sipërfaqes glenoidale, i cili rrit sipërfaqen e kontaktit ndërmjet kokës së humerusit dhe zgavrës glenoidale, duke rritur thellësinë e kësaj të fundit, dhe ligamentet që lidhin këtë zgavër me strukturat anatomike që rrethojnë kokën e humerusit.

Qëndrueshmërinë e këtij kyçi delikat, por shumë të lëvizshëm, e shtojnë edhe disa muskuj, të cilët nisen nga kocka e shpatullës dhe kapen në kokën e humerusit, duke formuar atë që njihet si këllëfi i muskujve rrotullues (supraspinat, infraspinat, teres minor dhe subskapular).

Sëmundjet kryesore të këtij kyçi kompleks janë: sindromat nga fërkimi, të shpeshta në pacientët e moshuar, dëmtimet e këllëfit të muskujve rrotullues që vihen re edhe në popullata të reja dhe tek sportistët, luksacionet skapulo-humerale, patologji klasike e moshës së re, frakturat e qafës dhe kokës së humerusit dhe dëmtimet akromio-klavikulare.

 

SINDROMA NGA FERKIMI

E njohur ndryshe edhe si “impingement”, kjo sindromë karakterizohet nga një fërkim jonormal ndërmjet kokës së humerusit, të mbuluar nga këllëfi i muskujve rrotullues, dhe buzës së përparme të akromionit (zgjatim i shpatullës). Përgjithësisht shkaktohet nga shkaqe anatomike të lindura, si forma e akromionit (akromioni si grep), ose si pasojë e fenomeneve artrozike degjenerative. Një shkak tjetër mund të jetë paqëndrueshmëria e kokës së humerusit gjatë lëvizjeve të shpatullës.

 

Simptomat: Sëmundja ka 3 stade evolutive: në stadin e parë vihet re shfaqja e një reaksioni inflamator akut në bursën nën-akromiale, në të dytin vihet re kronicizimi i këtij fërkimi që shoqërohet me trashje të bursës. Pikërisht në këtë stad fillojnë të përfshihen në proces edhe tendinet (më shpesh tendini i muskulit supraspinat), të cilët fillimisht shfaqin ndryshime degjenerative, me fibrozë dhe tendinit, e më pas mund të pësojnë këputje të pjesshme ose të plota (stadi i tretë). Simptoma kryesore është dhimbja, e cila shfaqet kryesisht natën dhe shoqërohet me pamundësi për të kryer disa lëvizje, kryesisht ato që vënë në punë tendinin e prekur nga procesi. Dhimbja acarohet nga lëvizjet dhe nga përparimi i ndryshimeve degjenerative të tendineve. Sa më shumë lëvizje të bëjë pacienti, aq më shumë supi është i dhimbshëm dhe aq më e vështirë është të bëhen lëvizje të tjera.

Diagnoza: Ekzaminimi objektiv jep shpesh informacion të mjaftueshëm. Ka disa prova (shpesh janë lëvizje kundër rezistencës) të cilat ortopedi u kërkon pacientëve t'i bëjnë dhe që tregojnë qartë praninë e dëmtimeve të tendineve të ndryshme të muskujve që përbëjnë këllëfin e muskujve rrotullues. Rezonanca Magnetike Nukleare (RMN) është ekzaminimi bazë që konfirmon diagnozën. Shpesh Rezonanca bëhet me lëndë kontraste.

Mjekimi: Me përjashtim të rasteve kur në RMN vihet re këputje e plotë e tendinit, në të gjitha rastet e tjera masa e parë që merret është kryerja e fizioterapisë. Vlerë të madhe kanë fizioterapia me valë goditëse, ultratinguj, hipertermi dhe Tecar™. Ushtrimet duhet të përfshijnë stretching (zgjatjet) dhe një program specifik për përforcimin e muskujve që përbëjnë këllëfin e muskujve rrotullues. Objektivi i fizioterapisë dhe ushtrimeve është lehtësimi i dhimbjes dhe rivendosja e forcës së lëvizjeve. Për këtë qëllim mund të përdoren edhe barna kundër dhimbjes (Antiinflamatorët Josteroidë). Pasi zgjidhet komponenti inflamator, mund të kryhet edhe një program reabilitues për rifitimin e funksionit të krahut dhe të forcës muskulare. Ndërhyrja kirurgjikale merret në konsideratë vetëm nëse pas rreth 6 javësh mjekim konservativ nuk arrihet përmirësim i mirë i gjendjes. Gjithnjë e më shumë po përdoret dekomprimimi artroskopik (akromioplastika), ndonëse, në rast se kushtet nuk lejojnë kryerjen e artroskopisë, mund të bëhet edhe dekomprimimi i hapur. Operacioni pasohet nga një periudhë qëndrimi pa lëvizje të krahut, i cili fiksohet me një tutor (kjo periudhë është më e shkurtër në rast se ndërhyhet me artroskopi), dhe nga fillimi i një protokolli fizioterapeutik të përshtatshëm.

 

ÇARJA E KELLEFIT TE MUSKUJVE RROTULLUES

Çarjet e këllëfit të muskujve rrotullues përfaqësojnë dëmtimet më të shpeshta tendinoze nën lëkurë. Shpeshtësia e shfaqjes së këtij problemi rritet shumë me kalimin e moshës. Zakonisht janë përfundim i ecurisë së sindromës nga fërkimi. Mund të jenë simptomatike, me dhimbje dhe kufizim të lëvizjeve, ose asimptomatike.

 

Simptomat: Simptomat që mbizotërojnë kuadrin klinik janë dhimbja dhe pamundësia për kryerjen e lëvizjeve. Gjatë lëvizjeve të fleksionit dhe abduksionit të krahut, çarjet e tendinit të muskulit supraspinat mund të shkaktojnë dhimbje më të forta se çarjet/këputjet e tendineve të muskujve të tjerë. Pacienti ka vështirësi në ngritjen e krahut mbi 90°.  

Diagnoza: Si edhe për sindromat nga fërkimi, bazohet, përveç ekzaminimit objektiv, në ekzaminimet ekografike dhe kryesisht, në Rezonancën Magnetike Nukleare. Edhe një radiografi e thjeshtë mund të jetë e vlefshme për përcaktimin e profilit anatomik kockor të strukturave që ekzaminohen.

Trajtimi: Në rastet kur pacienti ka dhimbje të forta ose ka kufizime të shprehura të lëvizshmërisë së krahut, trajtimi është vetëm me kirurgji. Rikonstruksioni i këllëfit mund të kryhet me artroskopi ose me ndërhyrje të hapur. Përparësia kryesore e riparimit artroskopik është që ajo nuk bën dizinserim të muskulit deltoid, gjë që do të thotë që pacienti e fillon shpejt aktivizimin pas operacionit. E meta kryesore është fakti që riparimi artroskopik është i vlefshëm kryesisht për dëmtimet e vogla, në të cilat “materiali” tendinoz  është akoma në gjendje të mirë.

Pas ndërhyrjeve për qepjen e këllëfit, pacienti bën aktivizim pasiv të hershëm.

Kohëzgjatja e operacionit: rreth 60 minuta.

Rikuperimi: 2 ditë.

Qëndrimi pa lëvizur: 3 javë.

Kohëzgjatja e fizioterapisë: 3 javë (mund të ndryshohet).

 

LUKSACIONI (DALJA)

Luksacioni është humbje e kontaktit ndërmjet dy sipërfaqeve artikulare të një kyçi.

Shpatulla është kyçi që pëson më shpesh luksacione, nga të cilat rreth 84% janë të përparshme. Ndërlikimi më i zakonshëm i luksacioneve janë ripërsëritjet, të cilat bëhen aq më të rralla, sa më shumë rritet mosha e pacientit.

Janë propozuar disa lloj klasifikimesh për luksacionet, por aktualisht ato ndahen në dy grupe kryesore: luksacionet me origjinë traumatike dhe ato me origjinë jotraumatike, të cilat prekin persona me artikulacion më të dobët. Të parat, zakonisht priren të përsëriten dhe trajtohen kirurgjikalisht, ndërsa të dytat, mund të trajtohen me cikle reabilitimi dhe përforcim të muskulaturës.

Çdo luksacion përfaqëson një traumë për kyçin. Luksacionet e përsëritura mund të shkaktojnë dobësim deri në këputje të njërit nga ligamentet e shpatullës apo të këllëfit fibroz.

Simptomat: Luksacioni mund të konsiderohet urgjencë ortopedike, në kuptimin që rifutja e kyçit (dhe rivendosja e kontaktit ndërmjet sipërfaqeve artikulare) duhet bërë sa më shpejt të jetë e mundur. Manovra e rifutjes së kyçit zakonisht kryhet nën anestezi gjenerale. Dobësia e kyçit nuk shkakton shfaqjen e simptomave specifike, përveç një ndjenje subjektive paqëndrueshmërie të kyçit. Kur bëhet fjalë për dobësi kronike (të paktën 4 ose 5 episode), luksacionet mund të shfaqen edhe gjatë natës apo në qetësi.

Diagnoza: Gjatë situatave akute zakonisht kryhet një radiografi e kyçit, pastaj manovra e rifutjes së tij. Në rastet e luksacioneve të përsëritura dhe në rastet e paqëndrueshmërisë së ligamenteve është shumë i rëndësishëm ekzaminimi objektiv, për të vlerësuar klinikisht stabilitetitin e kyçit.

Ekzaminimi që tregon me saktësi praninë dhe lokalizimin e problemit është Rezonanca Magnetike Nukleare. Një shpatull që del një herë ka shumë mundësi të dalë prapë.

Trajtimi: Pas një episodi luksacioni, krahu fiksohet për rreth 2 javë, me një tutor apo bandazh. Më pas fillohet një program fizioterapie dhe përforcimi muskular.

Në rastet e luksacioneve të përsëritura dhe kur strukturat ligamentoze janë të dobëta, zgjidhja është kirurgjikale. Duhet nënvizuar se mosha, nevojat funksionale dhe aktiviteti sportiv përfaqësojnë parametra që duhen marrë në konsideratë përpara marrjes së vendimit për kryerje të ndërhyrjes kirurgjikale.

Teknikat e riparimit janë të shumta, si artroskopike, ashtu edhe të hapura. Riparimi artroskopik shoqërohet me shanse më të larta për ripërsëritje të luksacionit, krahasuar me riparimin e hapur. Ky i fundit ka, nga ana tjetër, periudhë rikuperimi më të gjatë.

Programi postoperator parashikon bllokimin e krahut me një tutor, rikuperimin e kyçit dhe më pas rikuperimin e forcës muskulare.

Kohëzgjatja e operacionit: rreth 70 minuta.

Rikuperimi:2 ditë.

Bllokimi i krahut me tutor:2 javë.

Periudha e fizioterapisë:1 muaj (mund të ndryshojë).

 

FRAKTURAT (THYERJET)

Frakturat e pjesës së sipërme të humerusit përbëjnë rreth 5% të të gjitha frakturave. Shpeshtësia e tyre rritet me rritjen e moshës. Pjesa më e madhe e tyre janë pa zhvendosje të fragmenteve kockore ose me zhvendosje minimale, por kanë rrezik të lartë për nekroza avaskulare të kokës së humerusit, si pasojë e ndërprerjes së furnizimit me gjak. Frakturat e pjesës së sipërme të humerusit tek personat e rinj në moshë janë pasojë e dëmtimeve me energji të lartë dhe shoqërohen shpesh me zhvendosje dhe dëmtim të rëndësishëm të fragmenteve kockore.

Trajtimi konservativ, që përfaqësohet nga fiksimi i krahut për rreth 35 ditë (me tutor ose bandazh të Desault), i ndjekur nga fizioterapia, rezervohet për frakturat që nuk kanë zhvendosje të fragmenteve dhe për pacientët që kanë kundërindikacione për ndërhyrje kirurgjikale.

Tek pacientët më të rinj, të cilët kanë kërkesa më të larta funksionale (për lëvizje të krahut), kur ka zhvendosje të fragmenteve, merren në konsideratë disa lloj ndërhyrjesh kirurgjikale.

Nuk ka indikacione uniforme për llojet e ndërhyrjeve kirurgjikale. Ato ndryshojnë, që nga futja nëpërmjet lëkurës e shtizave të Kirshner, fiksimi me pllakë me vida deri në zëvendësimin me protezë. Vendosja e protezës e ka përmirësuar shumë cilësinë e jetesës së pacientëve, përsa i përket mungesës së dhimbjes dhe rifitimit të funksionit të anësisë, sidomos përsa i përket lëvizjeve që kryhen në jetën e përditshme. Si të gjitha operacionet që nënkuptojnë vendosjen e protezave, edhe ky lloj operacioni indikohet kryesisht në pacientë të moshuar.

Lloji i trajtimit që pason ndërhyrjen kirurgjikale varet nga shumë faktorë. Është detyrë e kirurgut operator të përzgjedhë, sa herë që është e mundur, alternativën për të mirë për rastin konkret.

 

DEMTIMET AKROMIO-KLAVIKULARE

Kyçi akromio-klavikular ka lëvizshmëri minimale. Faktikisht, akromioni dhe klavikula lidhen fort me njëri-tjetrin, të ndihmuar edhe nga një ligament i trashë. Mekanizmi i traumës shpesh përfaqëson një ndarje dhe spostim të këtyre dy sipërfaqeve artikulare.

Dëmtimet akute të artikulacionit akromio-klavikular janë të shpeshta gjatë sporteve me kontakt fizik (regbi, futboll, hokej), ose mund të jenë pasojë e një traume akute, siç janë rrëzimet mbi shpatull.

 Simptomat: Dëmtimet janë të ndryshme, si përsa i përket simptomatologjisë, ashtu edhe shkallës së rëndesës. Ato shkojnë nga shkëputja e thjeshtë (e klasifikuar si Shkalla I), gjatë së cilës nuk haset këputje e plotë e ligamenteve dhe pacienti ankon vetëm për një dhimbje të lokalizuar, në shkëputjet e Shkallës II, ku ligamenti akromio-klavikular këputet krejtësisht. Në dëmtimet e Shkallës III vihet re këputje edhe e ligamenteve korako-akromialë, gjatë të cilave pacienti ankon për dhimbje dhe deformim të kyçit. Dëmtimet e Shkallës IV përfaqësojnë luksacionin komplet të pjesës distale të klavikulës. Shkallët V dhe VI të dëmtmit janë më të rralla dhe nënkuptojnë luksacion komplet të klavikulës, me interesim edhe të muskulaturës rrethuese.

 

Diagnoza:  Radiografia është ekzaminimi i zgjedhur. Ajo duhet kryer gjithmonë në të dy krahët, për të krahasuar kyçin e prekur me atë të anës tjetër. Mund të kryhen radiografi nën ngarkesë, me pesha deri në 4.5 kg në secilën dorë, për të vlerësuar më mirë hapësirën korako-akromiale të shpatullës së dëmtuar, krahasuar me atë të shëndoshë.

Trajtimi: Mënyra e trajtimit të këtyre dëmtimeve është objekt debati. Për dy shkallët e para ndiqet një strategji konservative, me bllokim të krahut dhe aplikim të një shtyrje në nivel të klavikulës. Për Shkallën III autorët nuk bien dakord mbi mënyrën e trajtimit. Qepja e thjeshtë e ligamentit, që mund të kryhet edhe me artroskopi, nuk ofron një qëndrueshmëri në kohë. Përfitimi nga kjo ndërhyrje është kryesisht estetik, por dhimbja në nivel të artikulacionit mund të mbetet edhe pas operacionit. Qoftë pas imobilizimit të krahut, ashtu edhe pas operacionit, fillohet një program reabilitues. Në shkallët më të rënda të këtij dëmtimi kirurgjia është e pashmangshme. Teknikat kirurgjikale përfshijnë fiksimin me vida dhe sutura të kryqëzuara, pasuar nga një imobilizim i krahut prej 4 javësh.

 

 

Go to top